Sanırım hayatımın en karmaşık dönemlerinden birini yaşıyorum. Sırasıyla mevcut işimi bırakma kararı ve bu bırakma süreci… Dışarıdan bakıldığında “Sizin için ne olabilir ki?” denilebilecek bir durum olabilir. Ama bazı işverenler ve işletmeler çok sağlıklı olmadığı için, bırakma süreci de normalin epey dışında olabiliyor.

Beni en çok etkileyen şeylerden bir tanesi sanırım orada bana bir nevi annelik yapan, artık “iş annem” dediğim kişiden ayrışmak oldu. Özelde nasıl olsa görüşüyoruz diye hiç kafa yormadığım bir alandı bu. Bıraktığımın ertesi günü gözümü açtığımda ilk fark ettiğim şey onun yokluğu oldu ve yasını tutmaya başladım sanıyorum. Rutine binen sabah kahvesi sohbetlerimiz, yaşadıklarımı paylaşmam ve birçok konuda beni desteklemesi inanılmaz bağlamış beni ona sanırım. Onu arkada bırakmak hiç istemedim; o da bunu istememesine rağmen uzun bir süre gözleri dolu dolu beni desteklemeye, hayata karışmaya teşvik etti.

Ben sanırım benimle rahmini paylaşan annemle değil de onunla gerçek ayrışmamı yaşadım. İnsanın içi yana yana hayata karışmasını ister mi evladının? O istedi. Ben gördüm, ta yüreğimde hissettim bunu. İnsanın çok canını acıtıyormuş. Ne kalmak istiyorsun, ne de onu bırakmak… Hiç aklıma gelmeyen bir yerden yaralandım.

Bizim bu bağlantımız, zamanla gelişen saf sevgi ve saygıydı elbette. Ama bizi oraya getiren durumlar vardı. Sanki savaş meydanında birbirimize sarılmış, birbirimizi koruyorduk. Benim için tam anlamıyla buydu yaşadığımız. Biz gerçekten savaş meydanındaydık. Birçok kişinin uzun süre, hatta kısa süre bile duramayacağı bir alanda birbirimize kenetlendik. Beni benden daha çok korudu, kolladı. İnsan her zaman birlikte el ele yürüyeceğiz sanıyor. Her sabah günaydın diyeceğiz, sabah kahvemizi birlikte içip eğleneceğiz, ağladığımızda sımsıkı sarılıp kısa süre sonra gülmekten tuvalete koşmaya başlayacağız…

Yolum güzel yerlere çıktı. Hâlâ beni anbean desteklemeye devam ediyor. Ama benim gönlüm bu defa huzur içinde ondan yana. Her şeyi o da görsün, tadına baksın, mutlu olsun, yanımda yürüsün istiyorum. Çok değişik bir psikoloji. Hayatımın ve gönlümün köşe taşlarından biri olan böyle biriyle tanıştığım ve bu yolu paylaştığım için çok mutluyum. Ben insanların birbirlerine bir şey öğretmek ve onlardan bir şeyler öğrenebilmek için birbirlerinin hayatına dahil olduğuna inanıyorum.

Geriye, ona baktığımda bir tek şey anlıyorum daha çok sanırım: Bir insan sizi doğurmadan da annelik yapabilir, gönülden sevebilirmiş, destekleyebilirmiş.

Bir anımız olur ya, pazarda annemizi kaybetmişizdir, elini bulamayız ve bir an gözden kayboluruz. Ta ki tekrar göz göze gelene kadar. Hatırladınız değil mi? Tekrar adımlarını atarsın ona doğru. O anda tam olarak gönlün yumuşamaya başlar; bir hafiflik gelir. O anda vursa da razı olursun çocuk aklınla.

Tam olarak böyle bir şeydi. Gönlüm senden yana, elim elinde.

Bizi Doğurmayan “Annelerimiz” was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Kitapla ilgili yorumları, incelemeleri okudum, saçma bulan olmuş, yazmasa da olurmuş diyen hattâ çoğunluk oldukça ‘çocukça’ bulmuş. Oysaki bu metin zaten bilinçli olarak yetişkin gibi davranmıyor. Çünkü yas da öyle davranmıyor. Yas mantıklı, tutarlı, olgun bir süreç değil. Parçalı, garip, bazen komik, çoğu zaman da aptalca bir şey.

Çünkü benim babam öldü, aylar geçti.. Bir tarafım işe güce dalan, evde yemek yapan, faturaları ödeyen yetişkin bir kadın. Diğer tarafım benim babam öldü, alışamıyorum, diye diye ayaklarını yere vura vura ağlayan küçük bir kız çocuğu. Ve bu iki hâl aynı ânda yaşanıyor, ikisi de benim. Çocukça evet ama yas, insanın bütün savunmalarını söküp atıyor. Geriye çocukluk, ihtiyâç, temas isteği, korunma arzusu kalıyor. Yani en çıplak hâlin. Porter’ın kargası tam da bu bölünmüş hâli temsil ediyor.

O kitapta karganın konuşması, dilin kırılması, sahnelerin tuhaflığı.. Bunların hepsi yasın insanın aklını bozma hâlini taklit etmesi gibi tek bir şeyi yapıyor. Porter’ın karga karakteri bir canavar, bir koruyucu, bazen de bir saçmalık. Mantık arayan bir okur için bu anlamsız gelebilir, ancak o duygusal boşluğu yaşayan biri için bu karga en gerçek arkadaş. Çünkü yas da tam öyle, bazen seni kolluyor, bazen seni parçalıyor, bazen de tuhaf şakalar yapıyor ki gülmekten başka çâren kalmasın.

Ted Hughes Crow etkisi de var zaten açık referanslı. Hattâ bu sadece etki değil, neredeyse bilinçli bir diyalog. Crow Hughes’un en karanlık, en ilkel metinlerinden biri ve karga orada tam bir kaos figürü. Porter’da ise; aynı ânda hem rahatsız edici hem de tuhaf bir şekilde şefkatli bir yas refâkatçisi..

Joan Didion’un The Year of Magical Thinking’i ya da daha felsefî yas anlatılarıyla kıyaslandığında Porter’ınki daha ilkel ve bedensel kalıyor. Ama tam da bu ilkellik, yasın gerçekten nasıl hissettirdiğine daha yakın duruyor. Bence bu kitap akıllı değil, edebî değil, ama dürüst. Bu metin benimle o mutfak masasında, o enkâzın ortasında o yabanî dokusuyla oturuyor gibi hissettirdi.

Yas tutmayan biri o kitabı sâdece ilginç bir stil denemesi gibi okur, çok da haklılar.. Ama yaşayan biri için, evet, işte böyle saçma bir hâl bu dedirtir. Süsleme yok, felsefe yok. Sâdece bu. Ne tesellî ediyor ne de her şey geçecek diyor. Sâdece buradayım, bak ne kadar berbat bir şey bu diyor. Bazen en iyi arkadaşlık da bu oluyor ya zaten. Kitaptan altını çizdiğim bir pasajla bitireyim..

“Onu o kadar çok özledim ki uğruna ellerimle otuz metrelik bir anıt dikmek istedim. Onu Hyde Park’ta, devâsâ bir taştan sandalyede, manzarasının tadını çıkarırken görmek istedim. Yanından geçen herkes onu ne kadar özlediğimi anlardı. Özlemimin ne kadar fiziksel olduğunu. Onu o kadar çok özlüyorum ki özlemim koca bir altın prens, bir konser salonu, bin ağaç, bir göl, dokuz bin otobüs, bir milyon araba, yirmi milyon kuş ve daha fazlası. Bütün şehir benim ona özlemim.”

Yas Mantıklı Davranmaz.. was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

— Yanlış bir şeyler var. Olmaması gereken bir şey.

— Ne var, Jack?

— Bilmiyorum. Ama böyle olmamalıydı.

— Ne böyle olmamalıydı?

— Puzzle’dan bahsediyorum. Bütüne baktığında doğru, evet; bir manzara sunuyor. Ama şu sağ üstteki parçayı görüyor musun? Sanki kenarları katlanmış da o boşluğa sığabilsin diye zorlanmış gibi.

— Bilmem, öyle olduysa da vardır bir nedeni. Kurcalama, boşver. Bozacaksın şimdi.

— Ya elbette vardır bir nedeni ama o neden her neyse bana artık yeterince anlamlı gelmiyor. Ne demek istediğimi anlıyorsun değil mi, Arthur?

— — — — — — — “Jack puzzle’ı elinin tersiyle duvara fırlatır. Parçalar etrafa saçılır.” — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — —

— Ne yapıyorsun Jack? Delirdin mi sen? Mahvedecekler, öldürecekler bizi!

— Sakin ol Arthur. Bu puzzle eninde sonunda dağılacaktı zaten. Vakit kaybetmenin bir anlamı yok.

— Oyun bitti… Duyuyor musun beni Jack? Felsefe yapmanın hiç sırası değil.

Kendine gel!

Jack… hadi lütfen! Kaçmamız gerek. Yakalanmamız an meselesi.

— — — — — — — — — “Arthur, koşarak odadan çıkmayı başarırken Jack inatla geride kalmayı seçmiş ve dağılan puzzle’ı en baştan kurmaya koyulmuştur.

Hikâyenin sonunda Jack, seçiminin bedelini kellesiyle ödemiş; Arthur ise hayatta kalışının karşılığını ruhunu hiçliğe satarak vermiştir.” — — — — — — — — — — — —

Aslında bu hikâyede en başından beri herkes haklıdır. Hem de çok haklıdır.

“Yanlış olan şey puzzle’ın ta kendisidir ve her şey yalnızca bir fabrika hatasından ibarettir.”

— — — — — — — — — — — — — — — MUTLU SON — — — — — — — — — — — — — — — —

Instagram: @ansizinyazilar

Diyalog “Puzzle” was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Bedenin İhaneti

Felsefi açıdan bakarsak; fenomenolojinin efsane ismi Maurice Merleau-Ponty’nin belirttiği gibi, beden günlük yaşamda fark edilmeyen bir arka plandır. Oysa biliyoruz ki hastalık bu fark edilmez arka planı çat diye yüzeye çıkarır. Beden artık arka planda durmaz, her hareketimizde, her nefesimizde kendini hatırlatan bir varlık haline gelir. Bu, bir tür yabancılaşmadır (ya da aslında devam edegelen yabancılaşmanın çözülmesi): Kendi bedenimiz bize ait olmaktan çıkar, neredeyse “öteki” bir varlık gibi davranmaya başlar. Bizi geçer. Bizden daha öne geçer… Belki her zaman öyleydi de biz farkında değildik.

Örneğin bu yazının müsebbibi olan tansiyon dengesizliğinde bedenin ihaneti çok net yaşanır. Az önce yürür, konuşurken, bir iş yaparken birdenbire başın döner; dünya bulanıklaşır, yer ayaklarının altından çekilir, nabız artar, nefes azalır, beden alarm verir. Alarmı veren de ona müdahale etmesi gereken de sensin. Sen misin? Hangisi sen?

Bir toplantıya gitmeyi, alışverişi, mutfakta yemek hazırlamayı düşünürken yapamadığını hatta ayakta bile duramadığını görürsün. ‘Sen’ görürsün üstelik… İş yapmanın çocuk işi olduğu bir ömür geçiren sen. İnsanların ‘ayy şekerim çok zaman alır nasıl yapılır bilmem ki..’ dediği işi sol eliyle yarım saatte yapıp atan, bana mısın demeyen sen… 😎 (şimdi havalı emojilerde kaldı tabi bu ‘sen’:)

Plan yapmak, “eğer bedenim izin verirse” şartına bağlanıverir. Bu, insanı küçük küçük geri çekilmelere zorlar: O toplantıya gitmeyim, çok konuşmayım her şeye katılmayım sakince durayım, eve giderken yalnız yürümeyim (zaten yürüyemiyorum:), çocuklar kendileri gezmeye çıksın, işten izin mi alsam… Her geri adım küçük görünse de hayatı daraltır. Herkesin hastalığına ve onu nasıl karşıladığına göre hayattan ne kadar geri çekildiği de değişir. Geri adım atmaya dirençli bazı kişiler asla geri çekilmemeyi ve yıkılana kadar ayakta durmayı deneyebilir 🫡

Hastalıktan söz eden bir düşünür Arthur Frank. Kendisi de ciddi hastalıklar geçirmiş. The Wounded Storyteller (Yaralı Hikaye Anlatıcısı: Beden Hastalık ve Etik) kitabında hastalığın kişiyi nasıl kendi “anlatısından” kopardığını tartışır. Sağlıklıyken hayatımızı bir hikaye olarak yaşar onu geçmişten geleceğe ilerleyen düz bir çizgi sanırız. Ama hastalık bu çizgiyi keser. Artık geleceğe dair planlar yapmak anlamsız kalabilir; çünkü beden, gelecek hakkında konuşmaya hakkı olmadığını her an hatırlatır insana.

Frank hastalığı, yürek burkan bir hikaye olarak değil etik ve sosyolojik yönleriyle ele alır. Kendisi gibi hepsi ağır hastalıklar veya engellikle yaşayan ve “günlük hayatın değerini” bizzat bilen kişiler olan hasta gruplarıyla birlikteyken üç temel anlatıyı tanımlar hastalık hakkında: Telafi etme çabası, kaos ve arayış.

📌Telafi etme anlatıları, hırsla iyileşmeye odaklanır ve tedavi teknolojisine fazlasıyla önem verir.

📌Kaos anlatılarında hastalık sonsuza dek uzanacak gibi görülür, ne bir rahatlama vardır hasta için ne de kurtarıcı içgörüler…

📌Arayış anlatıları ise, hastalığın hasta kişinin yeni biri olması için bir araç olmasıyla ve içgörü bulmakla ilgilidir.

Bu üç anlatı tipini anlamak, hastaları duymamıza yardımcı olur, ancak hikayeler daha fazladır. Frank bu hikayeleri bir tür tanıklık olarak sunar: Hasta kişi sadece hayatta kalan kişi değildir; obir tanıktır. “Acı pedagojisi” ile eğitilen hasta, başkalarına ulaşıp yaşamın gerçeğini sunabilir. Saflaşmak, acının eğitimini gerektiren bir simya. Gerçek ve özel deneyimlerin kamuya açık seslere dönüşmesini “anlatı etiği” için başlangıç noktası olarak görüyor. Yaralı hikaye anlatıcıları dediği bu hasta kişiler; hastalığı anlamanın yeni bir yolundan daha fazlasını öğretir birbirlerine ve diğer insanlara…

Jung’un ‘Yaralı şifacı’sı bireyleşme yolunda, gölgesiyle yüzleşirken yaralanır. Oysa Frank’ın yaralı anlatıcıları fiziki acılar çekerek yaralanır, iyileşir ve iyileştirir. Belki de zaten tüm yaralar aynı yere kapı açıyordur.

Ve belki de yaralananların susmaması gerekiyordur. Kendileri için de karşılarındakiler için de… Konuşması, iyileşmesi ve iyileştirmesi gerekiyordur. Gerekiyor!

Güç Kaybı

Her hastalık farklı sebeplerle farklı şekillerde fiziki gücü, yapabilme kudretini elinden alır insanın. Güçsüzlük hissinin kökeni: İçinde yaşadığımız bedeni kontrol edemediğimiz gibi üstelik bir de; kontrol edemediğimiz bu beden tarafından kontrol edildiğimizin de farkına varmaktır. Acıdır, acıtır…

Üstelik güçsüzlük hissi sadece fiziksel sınırlamalardan kaynaklanmaz. Asıl derin yara, özerkliğin kaybıdır. Michel Foucault’nun tıp tarihi üzerine yaptığı çalışmalar, hasta bedeninin nasıl bir “gözetim” ve “müdahale” nesnesine dönüştürüldüğünü gösterir. Hasta olduğumuzda, bedenimiz üzerindeki kararları başkalarıyla doktorlarla, bakım verenlerle, aile üyeleriyle paylaşmak zorunda kalırız. Bu paylaşım çoğu zaman bir teslimiyete dönüşür. Kendi bedenimiz hakkında konuşulurken bazen orada yokmuşuz gibi hissederiz; üçüncü şahış olarak ele alınan bir “vaka” oluruz. Bizi çok seven insanlar ya da ‘uzmanlar’ bizim için, hangi doktor, hangi ilaç, ne yapmalı, ne yapmamalı gibi ayrıntılara (!) karar verirler. Herhangi bir tıbbi müdahaleye güvenmeme, sorgulama, reddetme hakkınız elinizden alınır. Yani sadece fiziki güç değil, sosyal kontrol kaybı da oldukça net hissedilir. Çocuklar ve yaşlılar da bu muameleye maruz kalır. Eh çocuk olmadığımıza göre; artık yaşlandığımızı kabul etmek gerekecektir:)

Susan Sontag, Hastalık Bir Metafordur adlı denemesinde farklı bir boyuta işaret eder: toplumun hastalığa yüklediği metaforik anlamların, hastanın üzerine bir yük bindirdiğini söyler. Hastalık sadece bedensel bir durum değil, aynı zamanda toplumsal bir anlam taşıyıcı haline gelir bazen “zayıflık”, bazen “ceza”, bazen “savaş” metaforlarıyla çevrilir. “Hastalıkla savaşmak”, “kanseri yenmek” gibi ifadeler, hastayı sürekli bir mücadele pozisyonuna sokar; sanki güçsüzlük hissetmek bile bir başarısızlıkmış gibi. Bu sebeple sıkça sorulan ‘İyi misin?’ ler, ‘İyi olmalısın. Hadi artık.’ sitemleri gibi duyulmaya başlar hasta tarafından.

Hipertansiyon gibi hastalıklarda başka bir cephe var: Görünmezlik. Dışarıdan bakıldığında hiçbir şey “görünmez”; kanama yok, alçı yok, hapşırık yok, somut bir iz yok. Bu da durumun hafife alınmasına yol açar: “Biraz dinlen, geçer”, “Stres yapma, normal” gibi cümlelerle. Oysa o anı yaşayan kişi için “normal” olan hiçbir şey yoktur; bütün benlik, ayakta kalabilmek için seferber olmuştur. Üstelik stres yapmayınca ya da dinlenince de geçmez… Bu görünmezlik, bir yandan rahatlatıcı (lüzumsuz ilginin muhatabı olmuyorsun), bir yandan da yalnızlaştırıcıdır. Çünkü deneyimlediğin şeyi kimseye gerçek anlamda anlatamazsın. Hadi anlattın hadi anladılar ne yapacaklar ki… Hele bir de kimseden hiçbir şey isteyememeye alışmış bir bünye için birine dert anlatmak da derdine derman istemek de fazlaca zuldür. Belki de hastalık; zul dediklerimizle yüzleşmenin yeridir.

İşte güç kaybetmek, insanı hayatında belki de ilk kez birilerinden gerçek anlamda yardım isteme mecburiyetinde bırakıyor. Yürüyemezken yanındakinin koluna girmek, çantayı taşıyamadığında taşıyacak birini aramak, susayınca mutfakta kimse var mı diye düşünmek, kendini kaybedince bir yerden bir yere taşınmak(eşya gibi)… Tüm bunlar çok sağlam ve güçlü olan benlik algısının ufaktan ufalanıp parçalanmaya başlamasına sebep oluyor(Burada kalırsa iyi…). Belki de bütünlenmek için parçalanmak gerekiyordur.

Zamanın Çözülmesi

Hastalık, zaman algımızı da köklü biçimde değiştirir. Sağlıklı bir insan için zaman doğrusaldır. İşler, planlar, hedefler bu çizgi üzerinde dizilir. Hastalıkta ise zaman kırılır, daralır, bazen tamamen “şimdi”ye sıkışır. Bir ağrının geçmesini beklemek, bir tahlil sonucunu ya da bir tedavinin etkisini beklemek, baygınlık hissinin geçmesini beklemek… Bütün bu beklemeler, geleceği elle tutulamaz, tekinsiz, güvenilmez bir şey haline getirir.

Kişi artık geleceğe değil, bedeninin şu anki haline odaklanmak zorunda kalır. Bu da bir tür “şimdiye hapsolma” hissi yaratır. Bu hapsolmanın tamamen olumsuz olduğunu söyleyemem. Bazen meditatif bir farkındalığa, bazen de derin bir çaresizliğe dönüşebilir…

Baş dönmesi ya da bayılma hissi anında zaman gerçekten tuhaf bir şekilde işler. Aslında o his kısa sürse de o sürenin içinde zaman sanki donar. Dışarıdaki dünya, devam eden konuşmalar, akıp giden işler birden anlamsızlaşır. Geçtiğinde ise tuhaf bir yorgunluk kalır; sanki beden küçük bir savaş verdi ve bunun bedelini o günün kalanında ödemeniz gerekli gibi. Günlük işler bu yorgunlukla ağırlaşır, birkaç dakika önce sıradan olan merdiven çıkmak, şimdi dikkatle planlanması gereken bir görev haline gelir.

Güçsüzlükten Anlama

Literatür, hastalığın sadece bir kayıp deneyimi olmadığını gösteriyor (bunu anlamak için literatüre ihtiyaç yok. Ama diğerleri ne düşünmüş diye bakmak keyifli…) Frank’ın tarif ettiği “arayış anlatısı” (quest narrative), hastalığı bir yolculuk olarak yeniden çerçeveler: Kişinin yeni benliğe doğru ilerlediği bir yolculuk. Bu, hastalığı romantikleştirmek değildir; tam tersine, kayıplarla birlikte yaşamayı öğrenmenin de bir güç biçimi olabileceğini kabul etmektir. Güç kaybı, gelecek kaybı, zaman kaybı, plan kaybı, başarı kaybı…

Belki de asıl mesele, “güç” kavramını yeniden tanımlamak. Güç, her zaman kontrol etmek, başarmak, ilerlemek anlamına gelmek zorunda değil. Bazen, kabullenmek, yardım istemek, ya da sadece o günü geçirmek de ‘güç’ işleri güçlükle de olsa ‘güçlülük’le başarmak olabilir. Bedenin bize dayattığı sınırlar içinde bile, neye nasıl tepki vereceğimiz konusunda küçük ama gerçek bir alan kalır ve belki de gerçek özerklik, tam da bu küçük ve genelde fark etmediğimiz alandadır. V. E. Frankl’ın Auschwitz’de bulduğu alan da bu olsa gerek...

Hastalık, bizi en temel varoluşsal sorularla yüz yüze getirir: Kimim ben, bedenimden ayrı düşünüldüğümde? Bedenimden ayrı düşünülebilir miyim? Hayatımın anlamı, yapabildiklerimle mi sınırlı? Başkalarına bağımlı olmak hadi itiraf edelim ‘muhtaç olmak’ tam olarak ne anlama geliyor benim için? Bu sorulara kolay cevaplar yok. Ama belki de sorularla kalmayı öğrenmek, hastalığın bize zorla öğrettiği en zor ve değerli derslerden biri.

Bu derslere bakarken bizden seslere de kulak vermeli: Derdim bana derman olabilir mi? Garib olmak ne demek? Neden ‘ne mutlu gariplere’? ‘Kırılmış elle masaya vurmak daha çok acıtır’ mı? Şikayet etmeye hakkım var mı? Kimi, kime…?

……

Hastalığın bazı öğretilerini sıralayalım:

‘Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi’

Bedenim bana dahil…

Ben de ölümlüyüm. Gerçekten:)

Ölmeden önce yapılacaklar listesine hız vermeli!

Hayatım son derece kırılgan.

Pamuk ipliğine bağlı güvendiğim her şey… Dengem bile (gerçi ona çok da güvenemeyeceğimi fark etmiştim çeşitli sebeplerle:).

Bazı çok önem verdiğim şeyler çok önemsizmiş…

Bazı önem vermemiş gibi yaptıklarım çok çok önemliymiş…

Bu bir oyun değilmiş.

Hiç de iyi değilmişiz!

Hiç de iyi gitmiyormuşuz!

NOT: Bu vesileyle tüm hastalara acil şifalar dilerim. Sizi anlıyorum, yürekten hissediyorum, üzgünüm ama elden bir şey gelmiyor bazen.

İyi Gidiyorduk… was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Nefret bir enerjidir. Düşünülür, hissedilir, zikredilir; böylelikle var edilir yani. Bu enerji son iki yüz yılda, sapiensin egemenliğinde gelişen dünya kültürünün temel taşıyıcılarından biri olmuştur. Liderlerin dilinde, dostların gözünde, düşmanın hevesinde kendine anlam bulan bu sürreal kavram, ertesi sabaha uyanırken örneğin, içinde bu enerjiyi oluşturup yaymakla mükellef bireyler yaratmıştır: Zorunlu nefret jeneratörleri. Kafalarındaki “ben” hikayesine öylesine inanmış halde yani, herhangi bir sebeple nefret duyup saçabilen; tatlı küçük yeni deliler sizi.

Fakat 2026 yazı yerküreyi -bizim için 14 Haziran sabahı saat sıfır yedide başlayacak şekilde- bu enerjinin tam tersi jeneratörleri olmaya itecek,
iki kelimelik bir sebeple karşılamaktadır: Dünya Kupası.

Rahmetli Cedric Diggory’nin, sadece yanlış zamanda yanlış yerde bulunarak aramızdan ayrıldığı sene, Quidditch Dünya Kupası’nda hissetmiştim ilk ne demek olduğunu bunun; Dünya Kupası’nın yani. Sportif rekabetin, dünyayı bir kenarda durdurup, gezegendeki ortak varlığımızı kutlamak, ortak yapabildiğimiz tek şey olarak dans etmek; ya da çeşitliliğimizi, farklarımızı fark edip sonra onları paylaşmak, çoğalmak için bir bahane olarak kullanılan bir şamata gibiydi sadece. Ortam yani, Quidditch Dünya Kupası, 1994 yazı.

2002 Dünya Kupası’nı da hatırlıyorum ama, özel bir şey olduğu için değil. Küçücük oğlandım; bir şeylerin benim için özel olabilmesi için, bir şeylerin özel olabileceğini kendi yaşantısıyla bilen birileriyle büyüyor olmalıydım. Bir çoğumuz gibi durum benim için de böyle değildi; Harry’nin dünyası büyük yer tuttu bu yüzden.

Kolay olanla doğru olan arasında bir tercih yapmam gerektiğinde, Cedric Diggory’i hatırlarım hala mesela; Dumbledore’un aynı sene kapanış konuşmasında söylediği gibi.

Bu büyük büyücünün, okulun en başarılı, cömert, sevgi dolu, yakışıklı, zeki, umut vadeden öğrencilerinden birinin, sadece yanlış zamanda yanlış yerde bulunduğu i̇çin katledilen arkadaşlarının bunu bilmeye hakkı olduğunu düşündüğü için yaptığı, o sene sonu konuşmasından bana kalan “şey” gibi belki: hayatta bazı “şey”ler vardır. Herkesle ve her şeyle ilgili olan şeyler.

Onunla karşılaşan kişi ne zaman nasıl karşılaşırsa karşılaşsın, bu karşılaşma yaşandığında vücudunun reaksiyon göstermek zorunda kaldığı -reaksiyon derken, gerçek reaksiyon; beyinde bir sinaps aktivitesi olabilir, bir hormon salınımı artımı olabilir, kalp ritminde değişiklik olabilir- bazı şey’lerdir bunlar. Bir vücut bulmuş bir varlık olmanın fıtratıyla ilgili olan; sebepsiz ve gerekçesizce dışına çıkamayacak olduğumuz şey’le ilgili olan.

Hatta konuyu biraz insan memelisinden çıkartıp, mavi balinaları da dahil etmek istiyorum: Bu şey’ler, mavi balinalar bir gün bilince sahip olurlarsa, onların bile anlamlı bulacağı şeylerdir. Tersinin, bütün kültürel, duygusal yozlaşmalara rağmen; ilerleme adıyla aramızda dolaşan gerilemeden bile bağımsız olarak mümkün olmadığı, yaşamın direkt olarak kendisi ile ilgili olan, bu yüzden neşeyle kabul etmesi gereken bazı büyük şey’ler.

Bir örnekle açıklamaya çalışayım: Onu saklayabildiğimiz plastik diskler ya da buluttaki veriler gibi bütün fiziksel formlarının, doğa anaya karşı gelip yok olmadıklarını düşündüğümüz hayali bir gelecekte, insanlık Schindler’in Listesi’ni izleyecektir, La Casa del Papel’i değil. Çünkü, o meşhur sahnedeki “Birini daha kurtarabilirdim!” cümlesini yalnızca ana karakter değil, doğum-yaşam-ölüm döngüsünden bilinç düzeyinde haberdar olan herkes de o anda kendi içinde kurmuştur.

İşte bu herkesle ve her şeyle ilgili olan şey’ler -Shakespeare’e göre 36 tane duygudur, başkasına göre on tane emir, başkasına göre babasının söylediği tek bir cümle, başkasına göre ise sekiz tane nota- bütün bunlar bizi, bize sormadan bir yapan, aynı tür yapan şey’lerdir. Kocaman bir dağın eteğinden zirvesine doğru bakmak, hepimize küçük hissettirir; asma yapraklarının gölgesinde bulunmak, hepimize aynı şekilde dinlendirici gelir; yutaktan mideye doğru akan serin bir su, herkesin içine aynı yaşamı doldurur.

Bunlara eskiden bilgi diyorduk, şimdi hikaye diyoruz. Yarın kelimesinin anlamsızlaşmıyor olmasının inatçı sebebi: Hikayelerimiz bitmiyor ve onlar için varız.

İşte bu yaz, bizim için 14 Haziran saat sabah sıfır yedide, bu gezegende yaşamaya dair öğrenilebilecek en önemli bilgi, yani yaşanılabilecek en ortak hikaye başlıyor. Çorbasına yarasa koyanın da, kadınını sünnet ettirenin de, çözmek zorunda kaldığı en büyük mesele dökülen saçları için Türkiye’ye gitmek olanın da, çocukluğunu mülteci kampında ya da bombalar altında geçirmiş olanın da, halasını bir gün balkondan giren aslanın kapıp götürdüğünün de hayallerini süsleyebilen, herkes için tek anlamı “evime hediye” olan;

Makinenin grisinin istediğinin aksine, yetiştirdikleri en iyi erkeklerini bayraklarına sarıp yolladıkları bu dünya çapındaki şamata boyunca sapiensler, kendileri için sahada nefesinin bittiği yere kadar değil, o yerin daha fazlasına kadar koşacaklarına emin oldukları evlatlarına umut besleyecekler ekranları başında, saat bilmem kaçta, kim bilir kim neredeyken. Yalnız umut değil; neşe, heyecan, hüzün, sevinç, vefa, ev, sevgi, keder… Gezegenin dört bir noktası, buram buram bu duygularla kaynayacak, bu enerjilerle: Yaşamla.

En başta demiştik ya hani düşünülüyor, hissediliyor, zikrediyor ve var edilmiş oluyor nefret diye; i̇şte nefreti çıkarın, yerini bunlarla doldurun. Nefret adaya veda ediyor, sahne hikayenin. Parçası olun.

Gidin bir yerde gole sevinin.

Arda’nın -bize Real Madrid’de oynadığını hatırlatırcasına- çok çok uzaklardan çaktığı zımba gibi bir gol olsun bu; çünkü yapılacak daha önemli hiçbir şey yok. Varmış gibi gelebilir, fakat yok. İnsanlık canlı yayında ayın etrafında tur atıyordu örneğin, ama aynı anda birileri meyhanede önünde rakı instada story de bakabiliyordu. Bu her zaman böyledir.

Katılmayı elde ederek tadını çıkarma hakkına sahip olduğumuz, içinde bulunduğu her ülkeye yeniden bir olma fırsatı veren, bizim için de ‘24 sene önce o kupayı aldığımızda’ şeklinde başlayan milyonlarca cümleyle gerçekliğe kavuşan eşsiz bir eşik olabilir bu turnuva. Bildiğiniz her şeyi bir kenara koyun ve tadını çıkarın.

Allah bile bütün semavi dinlerde, yolculukta olanı muaf tutmuş yaşamak uğraşından, ‘seferi’ ilan etmiş bu kişileri. Bu yüzden en iyi hikayelerde “ya biri bir yolculuğa çıkar ya da bir şehre bir yabancı gelir”. Hikayesi için, yaşama ara verilebilir. İçtikten sonra öylesine kapatıp baktığımız kahve falı gibi; hayatı durdurup kendimizle ilgili hikayeler dinleriz birinin ağzından. Ve türümüzün savaşmak dışında yapabildiği yegane şey olan futbol sporu, dört yılda bir sunduğu bu benzersiz hikayeye bu kez bizi de dahil etti,
24 sene sonra.

Şimdi bulalım kendimize bir ‘en yakın’ ya da ‘en yakın’ı kendimiz edelim ve yuvamızın bir yerindeki ekranlardan birine bakıp ve bizim takımı tutarak maç izleyelim.

Bu sefer ismi Cristiano, Lionel efendime söyleyeyim Thomas, Marek olan kimselerden kurulu “seçtiğimiz” bir takımı destekleyerek değil; bu sefer ismi alt komşumuzun tombik oğlunun, ilkokuldaki en mal değneği çocuğun, ilk dövmemizi yaptırdığımız dövmecinin ya da dövdüğümüz ilk yönetmenin ismi olan; korktuğunda “anne”, şaşırdığında “yok artık”, ayağını sehpaya vurduğunda “sikeyim” diyen; annesinin balkondan adını bağırarak akşam yemeğine çağırdığı, yemekten hemen sonra koşarak tekrar top oynamaya çıktığı o evin koridoru, bugün te başka kıtaya, oradaki bir kolezyuma çıkmış, bu toprakların aslanlarından oluşan, bizim takımı destekleyelim.

Çekilmekte olan filmimizi, yazılmakta olan hikayemizi izleyelim: Dünya Kupası’nı izleyelim.

Anlatılacak bir hikaye ile dönmeniz dileğiyle aslanlar; kendiniz içinizde, şans yanınızda olsun. Bu ülke zaten arkanızda; milyonlarca tane 120 bpm boyunda. Maçtan önce gökyüzüne, yıldızlara bakın; görürsünüz zaten stadyum ışıklarının üzerinden çimene doğru akan kırmızı, umutlu, tutkulu ve gururlu bir rüzgar.

Başarılar bizim çocuklar.

GİDİN BİR YERDE GOLE SEVİNİN was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Geçtiğimiz günlerde ekranın karşısına geçip, Netflix’in yeni Rafael Nadal belgeselini sıcağı sıcağına izledikten sonra içimde uyanan o yoğun hislerle bu satırları yazmadan edemedim.

Belgesel, sadece bir sporcunun kariyerini değil, insan iradesinin nasıl etten ve kemikten sıyrılıp devleştiğini anlatıyordu adeta.

Üzülerek itiraf etmeliyim ki tenis dünyasıyla yolum biraz geç kesişti. Maçları düzenli takip etmeye ancak 20 yaşımda, hevesle yazıldığım bir tenis kursundan sonra başladım.

Rafael Nadal’ı, Roger Federer’i ve Novak Djokovic’i de ancak o zaman, kortun tozunu yutmaya başlayınca gerçekten tanıdım. Sonrası ise tam bir büyülenme haliydi. Bu üç devin geçmiş maçlarını büyük bir iştahla, adeta kaçırdığım yılları telafi etmek istercesine izlemeye koyuldum.

Takvimler 2022 yılını gösterdiğinde, tenis dünyası tarihinin en duygusal kırılmalarından birini yaşıyordu: Roger Federer emekliliğini açıklıyordu.

Bense o sırada bambaşka bir telaşın içinde, üniversitedeki evime yerleşiyordum. Koca bir nakliye kamyonunun arkasına yüklenmiş kolilerin, kutuların arasında telefon ekranından o tarihi anları yakalamaya çalıştığımı dün gibi hatırlıyorum. Federer’in vedası bir yana, canla başla desteklediğim Avrupa Takımı’nın Dünya Takımı’na o sene yenilmesi, içimde ayrı bir üzüntü, adeta küçük bir travma olarak kazınmıştı.

Ancak o turnuvada da, sonrasındaki tüm maçlarda da gözümü alamadığım tek bir figür vardı: Rafael Nadal.

Belgesele henüz gelmeden önce, Rafa’nın bir noktada kendimle, belki de çoğumuzun içindeki o “mücadeleci” tarafla benzeştirdiğim bir sporcu olduğunu söylemeliyim. O adamın gözlerinde her zaman çok tanıdık, çok insani bir ışık vardı. Maçlarını izlerken içimde hep bambaşka, tarifi zor bir his doğuyordu. Korttaki o amansız azmi, her puandaki tutkusu ve başarı hırsı, hiçbir zaman kibirli bir şov gibi durmadı; aksine hep derin bir sıcaklık ve samimiyet barındırıyordu.

İzlediğim belgesel, ekranlardan bize yansıyan o benzersiz sahiciliğin arkasındaki devasa bedeli görmemi sağladı.

Rafa, her bir maçı o kadar ciddiye alıyor ki… Onun için kortta “öylesine” bir an yok. Adeta bir varoluş mücadelesi; ya hep ya hiç, ya ölüm ya kalım…

Peki, bizi ekran başında büyüleyen bu enerjinin arkasında nasıl bir fiziksel yıkım gizliydi?

Nadal, henüz 5 yaşında eline raket almış, hayatının merkezine tenisi koymuş bir figür. Ancak kader ona kariyerinin en başında çok ağır bir test sundu.

2005 yılında, henüz 19 yaşında bir delikanlıyken, tıp dünyasında Müller-Weiss sendromu olarak bilinen nadir bir hastalıkla tanıştı. Ayağın orta kısmında yer alan, vücut ağırlığını taşımada ve yürüyüş dinamiğinde hayati bir rol üstlenen naviküler kemiğin (skafoid kemik) kan akışının yetersizleşmesiyle başlayan kronik bir rahatsızlıktı bu.

Doktorlar o dönem yüzüne açıkça söylemişti: “Tenis kariyerin bitebilir.”

Düşünün: hayatını adadığınız sporun daha kapısındayken, bastığınız zemin altınızdan kayıyor. Ama Nadal pes etmedi. Ameliyat olup kortlardan uzun süre uzak kalmak yerine, ağrıyı azaltmak adına ayakkabısının içine özel tabanlıklar yaptırmayı seçti. Bu tabanlıklar sol ayağını bir nebze korudu korumasına ama vücudun tüm basış açısını altüst etti. Bir yeri tamir ederken, kinetik zincirin diğer halkaları kırıldı. Kariyeri boyunca dizlerindeki o kronik tendinit sancılarıyla, kalça ve sırt sakatlıklarıyla boğuşmak zorunda kaldı.

Anlayacağınız, 2005–2006 yıllarında hayatına giren bu amansız hastalıkla, kortlara resmen veda ettiği döneme kadar neredeyse yirmi yıl boyunca yarıştı, çarpıştı. Bu, insan aklının sınırlarını zorlayan korkunç bir zaman dilimi ve muazzam bir azim öyküsü.

Özellikle şampiyonluğa ulaştığı 2022 Roland Garros turnuvasındaki detaylar tüyler ürperticiydi.

Toprak kortun kralı, o turnuvada ağrılar artık dayanılmaz, insani sınırları aşan bir seviyeye geldiğinde akıl almaz bir yönteme başvurdu:

Her maçtan önce ayağındaki sinirleri iğneyle tamamen uyuşturarak korta çıktı.

Belgeselde o anları anlatırken çok çarpıcı bir itirafta bulunuyor: “Maç sırasında sol ayağımı hiç hissetmiyordum”

Aslında sol bacağının altında neye bastığını bilmeden, sadece kas hafızası ve saf iradeyle oynuyordu. Acıyı yok edemediği yerde, acıyı hissettiren sinirleri susturmuştu.

Takvimler 2024 yılına geldiğinde ise bir devrin son perdesini izliyoruz belgeselde. Artık kortta verebilecek bir şeyi kalmadığını fark ettiği, eskiden çocuk oyuncağı gibi gelen hamleler için artık ruhundan ve bedeninden çok büyük ödünler vermek zorunda kaldığı o kırılma anı… Rafa’nın ekibine uzun bir mesaj atarak emekli olmak istediğini söylediği o sahne, ekran başında boğazımı düğümledi.

Ancak bugün Rafa, arkasına baktığında hiçbir pişmanlığının olmadığını söylüyor. Çünkü biliyor ki kendi sınırlarını son metresine, son milimine kadar zorladı.

Tenis dünyasına bir daha asla bir Rafael Nadal gelmeyecek.

O, adını sadece kortların toprak zeminine değil, spor tarihinin hafızasına kazıdı ve gelecek nesiller için saf, pürüzsüz bir idol bıraktı.

Umarım gerçekten sözlerinde ciddidir ve kendiyle, daha doğrusu kendi zihniyle verdiği o amansız savaş artık nihayete ermiştir.

Çünkü stres ve kaygı bizlerden en çok da sağlığımızdan çok şey götürüyor. İnsanın en büyük düşmanı da, en güvenli sığınağı da kendi zihni değil mi zaten?

Zihin dediğimiz o dipsiz kuyu, insana kendi içinde ya cenneti yaşatıyor ya da cehennemi…

Bana öyle geliyor ki insan hayatta bir noktada kendi egosunu da yenmeyi öğrenmeli. Rafael’in hikayesinde tam olarak bunu gördüm. Geçmişin başarılarını da, geleceğin getireceği yaşlılık ve vedaları da aynı olgunlukla kucaklamak mümkünmüş meğer.

Geçmişin yükünden ve geleceğin kaygısından sıyrılıp, sadece “şimdi” de var olabilmek… İşte asıl cennet bu.

Düşünsenize, tüm dünya ayağa kalkmış size milyarların önünde bir “Kazanan” diye haykırırken, siz aynaya bakıp kendinize sadece “Mücadeleci” diyorsunuz.

Kazanmak için bazen kaybetmek gerektiğini, kaybetmenin de bu yolculuğun kutsal bir parçası olduğunu çok iyi biliyorsunuz. Ne büyük ne hayranlık uyandırıcı bir tevazu…

Korta bıraktığın her damla ter, acıya karşı verdiğin her tavizsiz savaş ve bize öğrettiğin tüm o insani erdemler için…

Rafa Nadal’a selam olsun.

Rafa Nadal’a Selam Olsun was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Louis Braille’in öyküsünü öğrenmeden önce bu soru bana sorulsaydı inandığımı söyleyemezdim. Fakat Braille, imkansız kavramını yeniden sorgulamamı sağladı.

Bir önceki yazımda değindiğim üzere Frida Kahlo’nun acıyı; sanata ve varoluşa dönüştürmesi gibi Louis de kendi karanlığından tüm görme engelliler için evrensel bir ışık çıkardı.

Neden Her Yer Karanlık?

Louis Braille 1809 yılında Paris yakınlarında küçük bir köyde doğdu. Babası insanların saygı duyduğu bir saraç ustasıydı. Küçük Louis onu hayranlıkla izlerdi. Bir gün merakına yenik düştü ve babasının derileri delmek için kullandığı sivri uçlu bir alet ile oynamaya başladı. Alet elinden kaydı ve sağ gözüne saplandı. Bu trajik kaza yaşandığında henüz 3 yaşındaydı. Acı çığlıkları tüm köyde unutulmaz bir yankı bıraktı. Dönemin tıbbi yetersizliği nedeniyle sağ gözünde oluşan enfeksiyon diğerine de sıçradı. Maalesef 5 yaşına geldiğinde Louis iki gözünü tamamen kaybetti. Hayatı keşfedemeden derin bir karanlığa mahkum olmuştu. Yıllar içinde bulanıklaşan görme yetisi bir sabah uyandığında tamamen gitmişti. Minik zihninde korkuyla beliren tek bir düşünce vardı: Neden her yer karanlık?

Dilenci Olmaktan Başka Çare Var mı?

1800'lü yılların başında görme engelli çocukları bekleyen tek kader dilencilik veya biraz şanslıysalar basit el işleriyle uğraşmak olurdu. Köy halkı, Louis’i bekleyen kaderin farklı olmayacağını düşünüyordu. Onun yanında hepsinin içini büyük bir hüzün kaplıyordu. Bakışlarında hüzün olmayan yalnız bir kişi vardı: babası.

Bay Braille alfabenin harflerini, ahşap paneller üzerine çaktığı çiviler sayesinde somut hale getirdi. Böylece sevgili oğlu dokunarak okumayı öğrenebilecekti. Dünyaya kapanan gözlerinin aksine Louis parlak bir zihne sahipti. Köy papazı bu eşsiz zihin için neler yapabileceklerini araştırmaya başladı. Kısa süre içinde onun dinleyici olarak katılabileceği yerel bir okul buldu. Louis beklenenin çok üzerinde başarı sağladı ve sadece dinleyerek sınıfın en başarılı öğrencisi oldu.

Louis’in bu sıra dışı azmi ve başarısı, onu fark eden duyarlı insanlar sayesinde karşılıksız kalmadı. 10 yaşına geldiğinde papazın ve yerel soyluların desteği ile Kraliyet Görme Engelli Çocuklar Enstitüsü’nde (Dünya’nın ilk görme engelliler okulu) burs kazandı.

Görme Engelli Bir Çocuğun Eğitim Hayatı

Okulun kurucusu görme engelliler için bir sistem geliştirmişti. Ancak bu sistem etkili öğrenme süreci için yeterli değildi. Pek çok zorluğun yanı sıra öğrencilerin kendi kendine yazı yazması imkansızdı.

Bazen sadece bir kişi gidişatı değiştirebilir değil mi? Okulun daha da önemlisi öğrencilerin geleceği, bir ziyaretçi ile tamamen değişti. 1821 yılında Fransa ordusundan emekli bir topçu subayı olan Charles Barbier okula geldi. Askerler için kendi geliştirdiği “Gece Yazısı / Sonografi” sisteminin çocuklar için faydalı olacağını gördü. Karton üzerine işlenen 12 kabartma noktadan oluşan şifreleme yöntemini gönüllü olarak öğretti.

Louis’in bilgiye aç zihni Gece Yazısı’nı çabucak kavradı. Hayatının değişeceğini hissediyor ve heyecandan uyuyamıyordu. Arkadaşlarının şifreleme yöntemini öğrenmekte zorlandığını görmek heyecanını gölgelendirmeye başladı. Sistemin iyileşmesine yönelik fikirlerini Charles Barbier ile paylaştığında beklediği desteği bulamadı. Bu tutum karşısında pes etmek yerine gizlice çalışmaya başladı. Gündüz derslerine giriyor, geceleri ise yatakhanede herkes uyuduktan sonra elinde kağıtlar ve iğnelerle yeni formüller deniyordu.

Alfabeyi geliştirirken kağıtları delmek için ne kullandı biliyor musunuz? Onu 3 yaşında kör eden o sivri uçlu aleti! Kendini karanlığa gömen alet, onun dünyayı aydınlatma aracı olmuştu.

Daha Kaç Engel Aşmak Gerekir?

Uzun çalışmaların ve sayısız denemelerin ardından Louis 1829 yılında 6 noktadan oluşan yöntemini resmi bir kitapçık halinde yayımladı. Öğrenciler bu yöntemi hemen benimsedi. Öğrenme hızlarında tarifsiz bir artış başlamıştı. Kısa sürede tek başına okuyup yazabilir hale geldiler. Mutluluklarını, geleceğe dair umutlarını anlatmaya kelimeler yetmez! Onlar etrafına ışık saçarken okul yönetiminden öğrencilere yayılan fırtına bulutları havayı yeniden karartmıştı. Yönetimin düzen sarsılıyor ve öğretmenlere duyulan bağımlılık azalıyordu. Tüm otorite figürlerinde görüldüğü gibi, okul yönetimi tahtını korumak için yasağa başvurdu. Braille alfabesinin kullanımı yasaklandı, dahası bu harfler kullanılarak hazırlanan tüm yazılar yakıldı.

Sert yaptırımlar öğrencileri durdurmaya yetmedi. Gizlice birbirine bu alfabeyi öğretmeye devam ettiler.

Louis Braille hayattayken bu önemli icadının resmi kabulüne maalesef şahit olamadı. Ölümünden iki yıl sonra (1854), alfabe Fransa’da resmiyet kazandı.

Başarının Görünmeyen Katalizörleri: Aile ve Çevre

Görme engeline rağmen Louis’in akademik başarısı elbette kendi zekası ve azmine bağlı. Bunu kimse inkar edemez. Öte yandan Cam Tavan Serisi’nde yapmak istediğim şey: başarıyı destekleyen diğer faktörlere dikkat çekmek. Bu nedenle Braille’in hayatındaki cam tavanları ve onları kırması için çekici taşımasında destek olan kişilere tekrar değineceğim.

İlk kırılma anı şüphesiz babasının onun için çizdiği yolda yaşanmış. Dönemin kabulüne yenik düşüp oğlu için yeni fikirler düşünmeseydi şu an Braille alfabesi hayatımızda olmazdı. Bir kişinin hayatına dokunmanın nasıl muazzam sonuçlar yaratma potansiyeli olduğunun en güzel örneği.

Diğer önemli faktör: Yerel papazın, Louis’in başarısına duyarsız kalmayıp onun için daha fazla ne yapabileceğini araştırması ve şanslı ki dönemin ilk görme engelli okulunun kurulmuş olması. Çevresinde duyarlı insanların bulunması Louis için büyük bir şans olmuş.

Charles Barbier’ın okula gelmesi ve çocuklara kendi icadı olan yöntemi öğretmesi Braille’in ilham almasına katkı sağlamış.

Son olarak, eğer kurguladığı sistem öğrenciler arasında yoğun bir kabul görmeyip yasaklar arasında yitip gitseydi günümüze kadar taşınmazdı. Bu durum insanlık tarihi için büyük bir kayıp olurdu.

Resmin tamamına bakıldığında bir kez daha görüyoruz ki, başarıların ardında gizli ipuçları mevcut. Bunları doğru okuduğumuzda kendi hikayemizde bir adım daha ileri gitmiş oluruz.

.

.

.

NOT: Beğendiğiniz yazıların daha fazla okura ulaşması için Medium’da 50 alkışa kadar destek verebildiğinizi biliyor musunuz?

Düşüncelerinizi paylaşmak isterseniz g.ceyda.kurt@gmail.com adresi üzerinden bana ulaşabilirsiniz.

Parmak Uçlarından Dünyaya Açılan Gözler — Cam Tavan Serisi #2: Louis Braille was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

AVARLARIN ETNOGENEZİ MESELESİ

Orta Çağ Avrupa’nın kaderini tayin eden Avarlar hakkında şaşırtıcı şekilde öncülleri olan Hunlara nazaran kaynakların az olduğunu görüyoruz. 567- 822 yılları arasında Macar bozkırları ve avrupada at koşturup milletlerin kaderlerini tayin etmişlerdi. Perslerle, Orta Asya Türkleri, Bizans gibi mühim devletlerle uluslararası arenada rekabet göstermiş, Slavların balkanlarda yayılmasında ön ayak olmuşlardı. Hazar Denizi ve Urallar arasında bulunan kuzey göç yolu veya kavimler kapısı denilen güzergahtan gelen boylardandır. Genellikle göçler bu kavimler kapısı olarak adlandırdığımız güzergah Moğolistan’dan başlayıp Altay, Ural ve Hazar Denizi arasında olan yere denir.Hazar’dan Karadeniz’in kuzeyine oradan Transilvanya’ya doğru Türk kavimleri gitmiştir. Bu süreci Hunlar başlatmış olup onları Sabirler, Utrigurlar, Kutrıgurlar ve Avarlar takip etmiştir. Asyadan avrupaya açılan bu kapıyı Hunlar açmıştı. Avarlarda bu güzergahtan avrupaya gelmişler ve ataları Hunların mirasının üzerine oturmuşlardır. Hunların devlet teşkilatı, askeri, siyasi ve psikolojik sistemlerini rehber edindiler. Don’dan Galya, İtalya, Balkanlara yayılmış ve büyük bir imparatorluk kurmuşlardır.

Fakat eldeki verilere baktığımızda Avarlar hakkında malumat kendinden önceki öncülü olan Hunlara kıyasla sınırlı kalıyor. Soydaşları olan Hunların hakimiyet yılları Avarlara nispetle daha az iken bugün avrupa tarihinin vazgeçilmez noktaları Hunlardan bahsetmeden bir tarih telakki edemez. Etki öylesine fazla olacak ki Nibelungen gibi Alman destanları ve Vatikan tarafından kayıt tutulan kroniklere rastlayabiliyoruz. Belki de gerek ülkemizde gerekse avrupada Avarların üstüne gidilmemesinin nedenlerinden biri kaynak meselesi ve tabi olarak bu kavmin başlangıç noktasıdır. Baktığımızda bu kavimden bahsedilirken avrupa kronikleri diğer bozkır kavimleri gibi zaman zaman Hun olarak adlandırıyordu. Hunları da İskit diye andıkları olurdu. Hunlar sık sık İskit, Avarlar ve Bulgarlar ise Hun olarak adlandırılmaktaydı. Soy bakımından bu kavimlerin böyle adlandırılması benzer yaşam koşulları, adetleri, kültürü olarak atfedebiliriz. En çok kaynakların Bizans’tan geldiğine şaşırmamak lazım. Çünkü kendilerini en çok uğraştıran kavimler biri hiç şüphesiz Avarlardır. Fakat Bizanslılar hiç şüphe yok ki düşmanları özellikle öteki olarak sınıfladığı barbarlar hakkında malumat toplama geleneği vardı. Ötekiler hakkında bilgileri toplarlardı.

Somut eserler konusunda da halefleri Bulgarlar ve Türklere göre yetersiz kalıyor. Adı geçen kavimler yazıtlar gibi maddi kalıntılar bırakırken Avarlara ait birkaç runik yazılı metne rastlanır.1 Avarlara ait kaynaklar düşmanları tarafından yazılmıştır. Bunların hangisi doğru hangisinin yanlış olduğuna varmak için ciddi bir tafsilat gerekmektedir. Avar kağanlarının ismine ulaşmak istediğimizde en bilineni Bayan Kağan’a rastlıyoruz. Düşmanları tarafından yazılan kaynaklarıda incelediğimizde iyi bir intiba bırakmadığını görürüz. Kaynaklarda barbar, açgözlü, vahşi gibi nitelendirmeler mevcut. “Yine de Bizanslılar, ilk defa Avar süvarileriyle Avrupa’da yerleşen üzengi gibi barbar kazanımları taklit etmekten kendilerini alamamışlardı.”2 Bizans kaynaklarındada zaman zaman hakları yenilmemiştir. “ Efesli Johannes 582 yılında Avar istilacılarının Sirmiumun kıtlıkla boğuşan halkına yiyecek verecek kadar olduğunu söylemektedir: “Onların vaazlarda yayılan merhametide, kölelerine ve akrabalarına merhamet göstermeyenlerin lanetlenmesi de hristiyanların hayretine mucipti. Benzer bir olay, savaşın ortasında, Avar kağanının muarız roma ordusuna Paskalya kutlamaları için birkaç araba dolusu iaşe gönderdiğinde yaşanmıştı.3Bu kutsala saygı olayı konargöçer bir ahlakın timsaliydi. Çünkü bozkır halkları karşıdaki düşman dahi olsa kutsala hürmet ederdi. Eğer bir saygısızlık ederlerse bu düşman dahi olsa kutsala hakaretten lanetleneceklerine inanılırdı.

Latince Awari,Awares, Avari açgözlülük anlamına gelmekle beraber Yunan kaynaklarında Varkhonid, Abar, Abares, Slav kaynaklarında Abari, Obori Arap kaynaklarında ise Serir, Köktürk Kitabeleri’nde ise Apar olarak geçer. Avar isminin kökeni karşı gelen, başkaldıran olarak karşı bulmaktadır. Avar ismi Çin kaynaklarındada Abar olarak yansımış muhtemelen Grek kaynaklarıda bu yüzden bu ismi takip etmiştir. Bu ismin Batı Türkistan’da kabul olunduğunu biliyoruz. Burada daha önceki Parth kabileleriyle bağlantılı olarak geçen Aparner adı, şehirli halk tarafından göçebe step kavimlerine verilmiştir. Böylece bu tasvirin, Aparnerlerin ülkesi Batı Türkistan’la hiçbir ilgileri olmadığı hâlde Juan Juanlar için kullanıldığı anlaşılmaktadır 4Avar ismininde Grekler tarafında kullanılma nedeni bozkır kavimlerini tasvir etmek içindi. Ancak bunlara geçmeden önce antik kaynaklarda bulunan benzer isimlere baktığımızda, Herodotos’ta geçen “Abaris” adındaki, elindeki okla dünyayı dolaşmak suretiyle şaman benzeri mucizeler gösteren kişinin ve yine Strabon’da geçen “Aparnoi” etnik adının Avarlar ile bağlantılı olması ihtimali oldukça zayıf görünmektedi.5 Batı kaynaklarında Avarlarla alakalı ilk kayda Priscus’un fragmanlarında rastgelmekteyiz. Avarların imparatorluk kurmadan yaklaşık 100 yıl önce 461–465 yıllarını anlattığı şu pasajdan bilebiliyoruz. “ Sabirler, Avarlar tarafından yerlerinden sürülmüşlerdi. Avarlar da Okyanus kıyısında yaşayan kabileler tarafından yerlerinden edilmişlerdi.”6 Bir diğer kayda ise Theophanes Confessor’un kroniğinde rastlıyoruz. Avarları anlatırken tasviri kayda değer:

“ Bu yıl Avarlar olarak bilinen tuhaf bir ırk, Byzantium’a (Konstantinopolis) geldi ve şehirde bulunan herkes onlara bakmak için toplandı. Çünkü şimdiye kadar böyle bir insan tipi hiç görmemişlerdi.

“ Avarlar, örülmüş ve kurdelelerle bağlanmış uzun saçlarını omuzlarından arkaya salmışlardı. Kılık kıyafetleri ise öteki Hunlarınki gibiydi. Bunlar, kendi ülkelerinden kaçak olarak İskitya’ya ve Mysia’ya (Mezya) gelmişlerdi ve kabul edilmelerini talep ederek, İmparator Iuıstianus’a elçilerini göndermişlerdi.7 Theophanes Confessor kroniğinde bunları yazarken yıllar 557–558'i gösteriyordu.

Esas konu ise Avarların menşei konusudur. Avarlar konusunda en çok infiale açan konu Avarların kökeni ve kim olduğudur. Kökenleri konusu belirsiz bir konudur. Araştırmacılar Avarların etnogenezi hakkında farklı fikirler atmışlar ve mutabakata varılamamıştır. Kökenlerini genellikle Moğollara veyahut Türklere bağlanır. Avarların Juan Juanların devamı olduğu gördüğü Deguıgnes ve Howorth gibi yazarlardan çıkmış ve tarih alanında tartışmaların fitilini ateşlemiş ve Avarların kökeni konusunda tartışmaların öncüsü olmuştur. Avarlar hakkında Karoly Czegledy bu kavmin Juan Juanların devamı olduğu, Walter Pohl ve Gömeç gibi yazarlar bu fikrin karşısında yer almıştır. Artamov ve Gumilev gibi isimler Avarların kökeni için Fin-Ugor tezini öne sürer. Sovyet arkeologlarından Artmonovve Gumılev’e göre ise Avarların esas kitlesi Altay çevresinden göçmüş olup Türk1er tarafından sürülmüş Ogurlardan ibarettir. Bunların adı da Var ve Hun’dur.8 Csanally ve Györffy’e göre de Avarların arasına Fin-Ugor hatta doğrudan doğruya Macar unsurları katılmış olabilirler.9 Bu tip farklı görüşler bilim dünyasında Avarların menşei konusunda sürüncemede bırakmıştır. Gömeç’te Juan Juanlarla alakalı bir bağ bulunmadığını belirtmektedir. Onların bağlantısını Ak Hunlara bağlar.

AVARLAR was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.