موسیقی در سفر

هم عروسی، هم کربلاخوانی

روز سوم فروردین 1390 خورشیدی وقتی در شهر سمرقند بودم، به دوست تاجیکی‏ام دکتر دلشاد رحیم‏اُف ایمیل زدم که به آسیای میانه آمده‏ام و چند روز دیگر با گذز از خاک ازبکستان، قزاقستان و قرقیزستان وارد تاجیکستان خواهم شد. وی فوری در پاسخ ایمیلم گفت هم از این خبر خوشحال است و هم غمگین. خوشحال از سفر من به تاجیکستان و غمگین از این که همزمان با سفر من، وی در آمریکا بود و تا سه ماه آینده امکان بازگشت نداشت. در نتیجه دیدار دوباره دست نداد اما دلشاد برای این که من در شهر دوشنبه خیلی سردرگم نباشم، تلفن دوست صمیمی‏اش کرامت‏الله رحیم‏اُف را داد تا با وی در کنسرواتوار دوشنبه واقع در زیباترین خیابان این شهر به نام رودکی دیداری داشته باشم. کرامت‏الله رحیم‏اُف استاد موسیقی شش‏مقام تاجیکستان، با توجه به ایمیل دلشاد رحیم‏اُف منتظرم بود و مرا به گرمی پذیرفت.  

طبقه اول کنسرواتوار به موسیقی خلق تاجیکستان اختصاص داشت. در این بخش انواع سازهای آسیای میانه و موسیقی‏های موسوم به شش‏مقام و موسیقی فلک تدریس می‏شد. کرامت‏الله رحیم‏اُف آن روز خیلی درگیر بود و می‏بایست بیرون برود و باز گردد اما برای این که من تنها نباشم، راهنمایی کرد به اتاق یکی از اساتید دوست‏داشتنی موسیقی تاجیکستان آقای عمر تیموراُف بروم. هنرمندی که دوتار تاجیکی و کمانچه را به نیکویی می‏نواخت. در نخستین نگاه نوع برخورد وی با خلق و خوی ایرانیان امروزی خیلی تناسبی نداشت. ماها معمولاً در برخورد با یک فرد بیگانه به ویژه اگر از کشور دیگری باشد، کمی احتیاط می‏کنیم و تا ایجاد جو صمیمیت، زمان نسبتاً زیادی لازم است اما عمر تیمور از جنس ما نبود و همان سلام و علیک نخستین، به سان پسرخاله با من دوست شد و گرم گرفت. به همان لطافتی که ساز می‏زد، سخن می‏گفت و هیچ نشانی از حرکت‏های مصنوعی در رفتار و گفتارش دیده نمی‏شد. من شخصاً محضر زنده‏یاد علی‏اصغر بهاری را هیچگاه درک نکردم ولی با تعاریفی که از شاگردانش شنیدم، برخی ویژگی‏هایش در وجود این هنرمند تاجیکی بروز داشت. علی‏رغم تبحرش در نوازندگی و تسلطش بر موسیقی تاجیکستان، هیچ دَک و پُزی نداشت.

از موسیقی تاجیکستان سخن‏ها داشت. این که پنج گونه در این سرزمین رواج دارد. نخست موسیقی هنری‏شان با عنوان شش مقام که اجرایش کار هر کسی نیست. دیگری موسیقی فَلَک Falak، بسیار شبیه به شش مقام ولی با ماهیتی متفاوت و شکلی ساده‏تر که توده‏های زیادی با آن ارتباط برقرار می‏کنند. بیشترین جلوه‏گاه این نوع موسیقی مجالس عروسی و شادمانی است. نوع دیگرش موسیقی خلق نام داشت و تقریباً با موسیقی بومی و محلی ما، برابری می‏کرد. گونه چهارم موسیقی ملی نام داشت و آن طور که وی اشاره می‏کرد هم‏ارز پاپ ما می‏شد. تاجیک‏ها از آن جا که نوع پاپیولار موسیقی با توده‏های بزرگ سر و کار دارد، عنوان ملی بر آن نهاده‏اند. موسیقی غربی تقریباً با همان شکلی که در جهان سوم و از جمله کشور ما شناخته می‏شود، پنجمین گونه موسیقی شناخته شده در تاجیکستان است. حتی می‏توان گفت این جنس موسیقی نسبت به نمونه مشابه‏اش در ایران کمی قوی‏تر می‏نمود. زیرا پایه آموزشی آن بر اساس الگوی کنسرواتوارهای مسکو بود.

از درآمدش پرسیدم. گفت ماهانه 600 سامانی برابر با 135 دلار یا تقریباً 160 هزار تومان ایران. گفتم این پول کمی است، آیا زندگی‏تان می‏گذرد؟ گفت نه ولی در عوض ماهانه دو تا چهار توی می‏رویم و تقریباً در هر کدام 300 دلار می‏دهند. واژه توی به ترکی یعنی عروسی که وارد زبان تاجیک‏ها شده و آن‏ها نیک پذیرفته‏اند به گونه‏ای که با واژه عروسی به معنی مراسم جشن پیوند دو انسان بیگانه‏اند و اگر بگوییم جشن عروسی، درست متوجه نخواهند شد. برایم جالب بود که یک استاد تمام عیار موسیقی هنری تاجیکستان ماهی چند شب را به همراه هنرمندان دیگر در مجالس عروسی می‏گذراند. تصور این موضوع برای یک موسیقیدان هنری ایران حتی اگر در شاخه پاپ فعالیت کند، تقریباً غیر ممکن است اما قواعد حاکم بر آسیای میانه، بسیار متفاوت از کشور ماست. در همین اندیشه بودم که او ضمن سخن‏هایش عبارت کربلاخوانی را گفت. کنجکاو شدم و او قدری با کمانچه نواخت و کربلاخوانی کرد. برای من که خیلی تازگی داشت. در ایران فقط با نی دیده بودم برای امام حسین‏(ع) بنوازند و بخوانند. می‏گفت هر سال این برنامه را در ماه محرم داریم.

 ویژگی‏های عمر تیمور مرا یاد هنرمندان موسیقی ترکیه انداخت که نه مانند شجریان و علیزاده سنتی‏کارند، نه مانند مرتضی احمدی عامیانه‏خوان و نه مانند سعید حدادیان مداح. بلکه وی همه این کارکترها را یک جا در وجودش جمع کرده است. او کرسی استادی در کنسرواتوار دوشنبه را دارد، با گروه‏های موسیقی در فستیوال‏های هنری و کنسرت‏های مختلف همراه می‏شود. در عین حال صحنه‏گردان توی (عروسی) است و سالی یک بار هم کربلاخوانی می‏کند. تاجیک‏ها سنی مذهب‏اند ولی هر سال در ماه محرم به احترام امام حسین‏(ع) برنامه‏های عزاداری همراه با موسیقی دارند.

این نوشته در مجله گزارش موسیقی شماره مهر ۱۳۹۰ چاپ شده است

مطالب مرتبط:

حاج نیاز گل‏نظر

شجریان ضربدر عباس قادری

رقص دخترکان بخارا

یک روز در کنسرواتوار دوشنبه