oskeonsdag

I Den katolske kyrkja blir det halde oskeonsdagsmesse. Oskeonsdag er ein dag for faste og abstinens, der ein ikkje skal ete kjøt. I dei nordiske landa har desse føresegnene ei mild tolking, der faste inneber at ein et mindre enn til dagleg, og abstinens vil seie at ein gjev avkall på ei bestemd form for mat, drikke eller fornøyelse.

Reglane i den katolske kyrkja for korleis sakramenta skal utførast gjeld ikkje utdeling av oske på oskeonsdag. Oska kan delast ut ved eit enkelt ritual til alle, og det kan skje nærast kvar som helst. Handlinga kan også utførast av lekfolk. Oska må likevel vere velsigna av ein geistleg. Ideelt sett skal oska som blir nytta stamme frå palmegreiner som vart brukte ved gudstenesta palmesundagen året før. Etter messa blir desse samla og seinare brunne. Oska blir ofte blanda med olje.

I mellomalderen sa presten gjerne «Hugs, menneske, at du er støv, og at du skal vende tilbake til støvet» under ritualet. Dette var ifylgje Bibelen, Guds ord til Adam og Eva etter syndefallet. Ved revisjonen av den katolske liturgien i 1969 vart det innført eit alternativt formular som er henta frå kapittel 1 i Markusevangeliet, vers 15: Vend om og tru på evangeliet.

Oskeonsdag er ikkje fast gudstenestedag i Den norske kyrkja. Det er opp til kyrkjelydane lokalt kva ein ynskjer. Mange stader er det likevel kveldsgudsteneste denne dagen, og det er ikkje uvanleg at gudstenestedeltakarane blir påførte eit kors i panna, i tråd med gammal tradisjon.

I den katolske perioden i Noreg, altså før reformasjonen, innleia oskeonsdag den såkalla langfasta, ei streng fastetid som varte heilt til påske. Dagane før oskeonsdag, fastelavn, var prega av feiring og fest. Frå og med oskeonsdagen vart det slutt på den laussleppte livsførselen og overetinga som kulminerte på fetetysdag dagen før. Maten på oskeonsdag skulle vitne om forsaking og måtehald. Inntil slutten av 1800-talet var det mange stader skikk at i alt ein åt denne dagen skulle det vere oske, til dømes ved at ein strødde oske på grauten eller i suppa.

I mellomalderen var oskeonsdag ein av kirkeårets store botsdagar. Dette kom også til uttrykk gjennom liturgien. Det vart hengt opp ein duk framfor alteret som vart hengande i heile fastetida. Alterskåp vart gjerne lukka og helgenbilete dekte til. Før messa vart oska innvigd medan det vart lese bønner.

På oskeonsdag møtte dei som skulle bøte for syndene sine i kyrkja med spesielle botklede og med oske i håret. Det vart kalla å kle seg «i sekk og oske». Uttrykket syner til ein gammal, opphavleg jødisk skikk for å uttrykkje sorg eller anger, som er omtalt i Bibelen. Etter kvart vart det nokon stader vanleg at presten teikna eit kors på panna til alle som var til stades ved gudstenesta.

I Danmark-Noreg førte reformasjonen på 1500-talet til at fasteplikta og dei ordinære fastetidene frå den katolske tida vart avskaffa. Ein meinte det var betre å førebu seg til påska ved å leggje vekt på forkynninga, ikkje fasteforskrifter. Likevel innebar ikkje dette ei omfattande endring av folks faste- og påskeskikkar. Ein måte å tilpasse seg situasjonen på, var å leggje oskeonsdag til den stille veka, altså til dagen før skjærtorsdag.

• faste
• fastelavn

• Den katolske kirke: askeonsdag
• Den norske kirke: fastetiden

• Olav Bø: Høgtider og minnedagar. Oslo: Samlaget 1985.
• Sven Helander: Askonsdag, Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder, bind 1, s. 270. Oslo: Gyldendal 1956
• Ørnulf Hodne: Påske. Tradisjoner omkring en høytid. Oslo: Grøndahl 1988.