talespråk

Det er mogleg at dei tidlege forfedrane til mennesket – dei såkalla hominidane (dei store apane), som levde for to millionar år sidan, kommuniserte med kvarandre med hjelp av handbevegelsar. Til desse gestane høyrde kanskje lydsymbol og språklydar. Utviklinga av eit talespråk, som gjorde det mogleg for menneska å kommunisera mykje meir effektivt enn før, har truleg skjedd ein gong på overgangen frå apemennesket – homo erectus – til det moderne mennesket – homo sapiens sapiens.

Eit slikt talespråk kunne ikkje oppstå før hjernen hadde fått ein viss storleik og kapasitet til å handtera eit abstrakt symbolsystem som språket. Forskarar har prøvd å rekonstruera taleorgana til fleire av dei tidlege menneska. Resultata dei har kome til, tyder på at evna til å artikulera dei ulike lydane i kjende språk først blei utvikla for 50 000–60 000 år sidan. Det er likevel mogleg at menneske hadde eit talespråk med andre lyder enn i moderne språk lenge før dette.

Utviklinga av talespråk har vore av enorm betydning for menneskearten. Det har gjeve mennesket ein effektiv måte til å overføra kunnskapar, haldningar og verdiar til neste generasjon. Læring skjer hos menneske primært via språket, og ikkje først og fremst via biologien.

Språket er også avgjerande for å skape kultur. Menneske kan i større grad enn andre pattedyr bestemma i samråd med andre korleis ein vil leva, diskutera kva som er rett og gale – og kva som er det gode liv.

I Noreg er det to offisielle norske skriftspråk, bokmål og nynorsk, som har utspring i ulike talespråk. Bokmål er basert på dansk og det dansk-norske talespråket som blei brukt av samfunnseliten i dei største byane i Noreg på 1800-talet. Nynorsk er basert på ulike norske talespråk eller dialektar.

Ettersom bokmål og nynorsk er skriftspråk, kan ein ikkje snakke bokmål eller nynorsk, men nokre dialektar eller talespråk ligg nært opptil skriftspråka.

Som barn lærer alle normalt å snakka, og ungar har påfallande god evne til å å ta til seg talespråk.

Skriftspråk kjem seinare og er mindre naturleg tilgjengeleg. For å kunna skriva må ein ha utvikla visse motoriske ferdigheiter og ha nådd eit modningsnivå der ein klarar å trekke saman lydar, representert med bokstavar, til ord.

At skriving ikkje er arvemessig og biologisk, men har opphav i kulturelle forhold, går fram av det faktumet at medan alle friske menneske kan snakka, er det i delar av verda mange analfabetar som ikkje kan å skriva og lesa. Det finst også mange språk i verda som ikkje er skriftfesta.

Tale eksisterer i utgangspunktet berre i taleaugneblinken, medan skriftbildet frysast fast over tid. At ein veit at utsegna blir verande, kan gjere at ein uttrykkjer seg annleis. Ein snakkar også langt fortare enn ein skriv, som gjer mindre tid til å planleggja språket. Det er derfor i tale vanleg å rette på setningane undervegs, ta pausar for å koma på det rette ordet og å avbryte seg sjølv midt i ei setning. Tidt brukar ein utrop og ufullstendige setningar. Typisk for talen er også fylluttrykk som «ikkje sant», «ser du» eller «liksom».

Ved å skifta trykket frå eit ord til eit anna, har den som talar høve til å skilje mellom ulike meiningar og tydingsnyansar på ein måte ein ikkje kan med skriftspråk. I og med at sendar og mottakar i tale normalt har augekontakt med kvarandre, kan ein bruka kroppsspråk og skiftande ansiktsuttrykk for å understreka eller nyansera det ein seier.

Talespråket har meir preg av nærleik, innleving og engasjement enn det ein finn i skriftspråket, som i høgare grad er merkt av avstand og distanse.

Det er likevel glidande overgangar mellom dei to uttrykksformene. Når til dømes ein økonom frå finansdepartementet legg fram ei sak, kan talespråket til vedkomande vera nokså skriftmålsprega. På den andre sida finst det språklege tekstar som prøver å nærma seg talemålet både i ordval og uttrykksmåte. Eksempel på dette er kåseri, essay, blogg og mange tekstmeldingar.