Jens Bjelke

Som soneson av Jens Tillufssøn Bjelke og oldebarn av rikshovmeister Nils Henrikssøn og fru Ingerd Ottesdatter til Austrått tilhøyrde Jens Bjelke Noregs ypparste adel. Mor hans, fru Margrethe Thott, kom òg frå ein av Skandinavias fremste adelsslekter og nedstamma frå dei såkalla Axelsønene, som var ei dominerande familiegruppe i nordisk politikk i siste halvdel av 1400-talet. Han vaks opp på herregarden Austrått i Fosen i Trøndelag.

I 1610 gifta Jens seg med Sophie Brockenhuus frå adelsgarden Elingård utanfor Fredrikstad, der paret vart buande. Saman fekk dei 14 barn – åtte søner og seks døtrer. Mellom sønene vart Ove Bjelke rikskanslar i Noreg etter faren, Henrik Bjelke vart riksadmiral og Jørgen Bjelke generalløytnant. Fleire av døtrene vart gift med norske og danske adelsmenn og vart stammødrer til kjende slekter. Av sønene var det berre Henrik som fekk ei stor etterslekt.

Jens Bjelke fekk antakeleg si fyrste utdanning av ein huslærar. Deretter var han elev ved katedralskulen i Trondheim. I 1600 vart han student ved universitetet i Rostock, der han studerte medisin og klassisk verselære. Seinare heldt han fram studia ved universiteta i Leipzig og Leyden. Han reiste ut saman med Finn Sigurdssøn frå Oslo, som frå Leipzig reiste vidare til jesuittkollegiet i Braunsberg i Preussen (no Braniewo i Polen).

Etter heimkomsten vart Bjelke i 1605 sekretær i Danske kanselli i København. I 1607 fekk han ansvaret for ei stor sak, nemleg aktoratet mot professor Jørgen Dybvad, som hadde kritisert regjeringa og vart fjerna frå embetet sitt. I januar 1609 fylgde Bjelke kanslaren til herredagen i Horsens. Her vart ei rekkje norsk-svenske problem behandla, og Bjelke vart våren 1609 send til Noreg med instruksar til lensherrane nordafjells. Han oppheldt seg ei tid i Oslo, før han drog til Austrått for å gjennomføre arveskifte med mora og systera Vibeke Bjelke.

Under Kalmarkrigen i åra 1611–1613 var Jens Bjelke leiar av dei militære operasjonane i Trøndelag og Jemtland (som då var ein del av Noreg). Lensherren i Trøndelag, Sten Bille, la seg sjuk, og den militært ukunnige Bjelke fekk ansvaret. Han hadde berre udisiplinerte trønderske bondesoldatar å hjelpe seg med. Jemtane var opprørske og uvillige til å bidra på noko vis. Spesielt ille var det at troppar som svenskane hadde verva, segla inn Trondheimsfjorden og marsjerte opp Stjørdalen. Kongen var rasande, men klandra ikkje Bjelke. Den elendige leiinga av krigføringa fekk ingen fylgjer for Bjelke, medan Sten Bille vart fråteke lenet og sett i arrest. Bjelke vart deretter medlem av kommisjonen som straffa stjørdalingane og jemtane for deira manglande krigsvilje, og i åra 1614–1615 var han medlem av ein kommisjon som skulle vurdere ulike forsvarsordningar nordafjells.

I 1611 vart Bjelke forlent med Reinskloster, som han sat med til han i 1614 vart utnemnd til Noregs rikes kanslar, eit embete han hadde til sin død. Som lønn for embetet vart han forlent med Nonneseter kloster, Onsøy og eit kannikdøme i Oslo domkyrkje og Mariakirken. Kanslarembetet innebar at han var øvste leiar av det norske rettsvesenet.

Bjelke sorterte dei mange breva som fanst i arkivet på Akershus. Lista hans over breva er einaste kjelda til kva dokument som var i arkiva frå Værne kloster, Nonneseter kloster og Hovedøya kloster, då breva seinare gjekk til grunne i Akershus’ fuktige kjellarar. Han var òg medlem av ei rekkje kommisjonar som arbeidde med forbetringar i administrasjon, lovgjeving, forsvar, skattevesen, tilstanden til skogane og pantsetjinga til krongodset.

Fram til 1632 hadde han vore med i 83 kommisjonar og delteke på 6 herredagar. Hans kommisjonsarbeid i åra 1632–1636 resulterte i ei rekkje kongelege forordningar som vart tekne inn i recessen av 1643. Sumaren 1632 utgjorde Jens Bjelke og Pros Knutssøn den såkalla Bjelkekommisjonen, som undersøkte forvaltninga til futane frå Agder til Trøndelag. Kommisjonen avdekte og pådømde ei rekkje misforhold og konkluderte med at futane burde setjast på fast løn, noko som vart tilfellet i 1634.

Bjelke budde på setegarden til svigermora Elingård, sentrum i eit stort gods. Han utvida si makt i området då han i 1622 vart forlent med biskopsgodset i Smålenene. Samstundes fekk han ladestadane Elinkilen og Krogstad. Bjelke møtte ofte kong Christian 4., som ved enkelte høve òg var på langvarige besøk hos han, mellom anna i 1615, då kongen oppheldt seg åtte dagar på Elingård, der ein forlysta seg med jakt. I 1624 vart Bjelke forlent med 11 av sagbruka til kongen nær Oslo. Han skulle betale ei avgift på 100 riksdalar for sagene, men eit bevis på den gunsten han naut hos kongen er at han aldri betalte denne avgifta, og i 1639 forlente kongen han med sagene kvitt og fritt (det vil seie at han fekk alle inntekter utan at kongen kravde noka avgift), samtidig som han ettergav Bjelke den skuldige avgifta for dei førre 15 åra!

Jens Bjelke ynskte å få Trondheims len, noko han aldri oppnådde. I staden vart han i 1633 lensherre på Bergenhus, mot ei avgift på 3600 riksdalar årleg. Etter gjentekne klager vart avgifta i 1636 redusert til 3100 riksdalar. Bergenhus len fekk han som påskjøning for sine mange vel utførte oppdrag, men kanskje mest for arbeidet sitt med Bjelkekommisjonen. Lenet viste seg derimot å vere tungt å administrere, og det gav ikkje den profitten Bjelke forventa. Bøndene var fattige på grunn av uår, og han måtte halde fleire futar. Alle avlsgardane som hadde lege under Bergenhus slott var dessutan frasolgt. Bjelke hadde òg problem med Det hanseatiske kontoret, bergensborgarane og hollendarane.

Antakeleg var det ein lette for Bjelke då han i 1641 vart forlent med Stavanger len, for det var slutt på klagene hans etter den tid. Han sat med Stavanger til han vart forlent med den tradisjonelle lønnsutbetalinga til kanslaren, Mariakirkens prosti og Rakkestad len, i 1646. Bjelke kunne no busetje seg på Elingård og styre lena sine derfrå.

Jens Bjelke var den leiande representanten til adelen på stender- og adelsmøte, og han representerte adelsstanden overfor konge og riksråd. Han hadde i utgangspunktet stor tillit hos standsfellane sine, men tilliten var i periodar svekt på grunn av dei mange reformforslaga hans. Mellom anna stod han saman med statthaldaren bak forordninga av 1639 som avgrensa retten til den norske adelen til å opprette nye setegardar. I 1632 prøvde han å utvide eit skyssprivilegium for adelen sønnafjells til òg å gjelde på godset hans i Fosen. Lensherren klaga til kongen over denne ulovlege framferda, og Bjelke skunda seg å slå retrett, samtidig som han gav tomt til ny kyrkje i Bjugn. I 1636 fekk han kongen til å ferde ut ei forordning om landsslott og fisketiande. Forordninga frigav salt- og kornhandelen i sildefjordane, og han tredde difor byprivilegia nær. Bjelke hadde sjølv store inntekter av sildefisket i Fosen. Forordninga vart sett ut av kraft på forlangande av lensherren og borgarane i Trondheim. Bjelke skreiv tre forsvarsskrifter, men klarte ikkje å redde forordninga.

I åra 1642–1651 samarbeidde Bjelke med statthaldaren Hannibal Sehested om reformer i Noreg. Det er likevel omstridd kor stor innverknad Bjelke hadde på Sehesteds forvaltning. Under krigen i åra 1643–1645 (Torstenssonfeiden og Hannibalsfeiden) var han krigskommissær. Jens Dolmer, som var tilhengjar av arvekongedømet, hevda i 1656 at Jens Bjelke under hyllinga av kong Frederik 3. i 1648 omtalte Noreg som arveriket til kongen, sjølv om både Noreg og Danmark då var valmonarki. Dette verkar usannsynleg, då Bjelke som lovkunnig var klår over at riksrådet valde konge for begge rike.

Jens Bjelke var i periodar av sitt liv Noregs største adelege godseigar. Etter faren arva han Austrått gods, som då var skyldsett til ca. 170 tønner hartkorn. Ved hans død var godset skyldsett til ca. 2000 tynner. Han eigde då – forutan Austrått, Elingård og Kanestrøm – setegardane Storfosen i Ørland, Tønnøl i Bjugn, Holla i Hemne, Hovinsholm og Skredshol i Ringsaker, Veden og Herrebrøden i Halden, Kjølberg i Onsøy (no Fredrikstad), Evje i Rygge og Sande i Tune (no Sarpsborg). Det låg ca. 400 leiglendingsgardar til godset. Han eigde òg bygardar i Fredrikstad og Christiania. Dei fleste av setegardane fekk han ved arv eller kjøp frå eigne eller slektningane til hustrua. Ved hans død vart godsa fordelte mellom arvingane.

Gjennom heile sitt liv var Bjelke oppteken av å arrondere og auke godsa sine, ofte ved makeskifte med krona. Sitt største makeskifte gjennomførte han i 1640–1643, då han skifta til seg Mariakirkens prostis gods på Helgøya. Han vart dimed eigar av heile øya, Noregs best arronderte gods, og i 1646 vart han òg lensherre på Helgøya.

Det er antakeleg Jens Bjelke som har forma ut det renessanseanlegget med bastionar og vollgraver som omgav slottet hans på Elingård og som enno finst. Slottet vart øydelagt av brann like før 1648, og store delar av Bjelkes arkiv strøk med i denne brannen. Ved utgravingar hausten 1998 vart det funne gullgjenstandar og bokbeslag. Seinare budde Bjelke mest på Sande. Her hadde han i 1653 åtte tenarar til sin og sin families oppvartning forutan gardsfolket. Det vart oppført eit nytt slott på Elingård, men dette vart øydelagt av brann i 1748.

Jens Bjelke var ein flittig skribent og er ein av dei få norske representantane for vitskap og litteratur på Christian 4.s tid. Ofte skreiv han på vers. Skrifta hans fell i hovudsak innanfor tre fagområde: juss, dikt og salmar.

Den religiøse forfattarskapen omfattar fleire trykte verk. Den fyrste var Een Bøn, for alle Stænder songvis, som kom ut i 1622. Han gav òg ut eit latinsk dikt, eit summarium over Bibelen og ein del av Davids salmar. Bjelke interesserte seg for topografi og historie, og forfatta ei rima liste over lensherrane på Bergenhus, ein Relation om Grønland, og ein rima disputas om den nye hamna i København.

Mest betydning hadde Bjelke som juridisk forfattar. Han gjekk gjennom den norske lovboka (Christian 4.s norske lov) og korrigerte denne. Dessutan laga han eit summarisk innhald av lova og ei liste over juridiske termar, trykt i 1634. Ordlista på norsk trykt i denne vert rekna som den første norske ordboka. I eit manuskript frå 1623 finst ei samanlikning av den norske og den jyske lovboka.

Sjølv om Bjelke var både vitskapleg interessert og lærd, er verken dei vitskaplege skriftene hans eller posien hans rekna for å vere særleg lødige eller verdifulle. Han var ein ivrig brevskrivar, men hadde ei usedvanleg stygg handskrift, noko som kan ha samanheng med svekt syn og det faktumet at han utførte mykje av kontorarbeidet i senga.

Jens Bjelke var høgt vurdert i samtida. Han var standsmedviten, men hadde stor evne til venskap òg med folk utanfor adelen. Bjelke levde i ei tid då Noreg på grunn av befolkningsvekst og økonomisk utvikling vart ein viktigare del av det dansk-norske monarkiet, og han spelte ei stor rolle i si tid.

Den danske legen Otto Sperling skildrar Jens Bjelkes daglegliv. Han heldt senga til etter kl. 12.00, og gjorde mykje av kontorarbeidet der. Middagen vart servert ca. kl. 24.00. Bjelke gjekk på jakt ein til to dagar i veka.

Jens Bjelke var i lange periodar omgjeven av personar med sterke katolske sympatiar, mellom anna venene hans Finn Sigurdssøn, Peder Alfssøn og Otto Sperling. Han beheldt òg den store samlinga med katolsk kyrkjekunst i kapellet på Austrått, og Bjugn kyrkje fekk ca. 1632 eit katolsk alterskåp. Det finst likevel ikkje bevis for at Bjelke sjølv nærte katolske sympatiar.

Jens Bjelke døydde på Sande i 1659 og vart bisett i eit gravkapell ved Onsøy kyrkje, saman med kona Sophie. Kapellet vart omgjort til sakristi i 1822, og dei 24 kistene vart sett ned på kyrkjegarden. I 1994 vart staden påvist, og i 1996 vart det i nærvær av etterkommarane hans av slekta Huitfeldt avduka ein bauta over han på staden.

Jens Bjelke lét seg måle, men noko portrett av han lèt seg ikkje lenger spore. Eit gruppeportrett (saman med kone og dotter) vart måla av ukjend kunstnar i ukjent år. Dette måleriet er nemnt på Austrått i 1703 og vart sannsynlegvis selt i 1720. Måleriets seinare lagnad er ukjent. Endå eit portrett av Bjelke vart måla av ukjend kunstnar, ukjent år. Dette måleriet tilhøyrde Christian Grave i 1748, men seinare lagnad ukjent.

I Noreg har ein rekna med at eit koparstukke portrett av den danske riksråden Christoffer Ulfeldt har førestilt Jens Bjelke. At biletet ikkje er av Bjelke, blir mellom anna vist ved at han portretterte berar Elefantordenen, som Bjelke aldri fekk.

• Austrått
• Bjelke – adelsslekt
• Noreg under dansk styre (1537–1814)
• norsk jordeigedomshistorie

• Dansk biografisk leksikon (lex.dk): Jens Bielke
• Nasjonalbiblioteket: Jens Bjelkes samling av rettsregler og ordliste, bok fra 1634

• Bratberg, Terje: biografi i Norsk biografisk leksikon, andre utgave (NBL2), bind 1, 1999.
• Coldevin, Axel: «Den norske adel», i Steinar Supphellen (red.): Norske historikere i utvalg, bind 7, 1981.
• Heiberg, Steffen: biografi (Bielke, Jens) i Dansk biografisk leksikon, tredje utgave (DBL3), bind 2, 1979.
• Johnsen, Oscar Albert: biografi i Norsk biografisk leksikon, første utgave (NBL1), bind 1, 1923.
• Johnsen, Oscar Albert; Fladby, Rolf og Eriksen, V. (utg.): Aktstykker til de norske stændermøders historie, 3 bind, 1929–1984.