Rjukan

Kampen om tungtvannet frå 1948 og Helter i Telemark (The heroes of Telemark) frå 1965 er to kjende filmar om tungtvassaksjonen. I 2024 kom Nr. 24 om Gunnar Sønsteby, ein av veteranane frå 1943–1944. Natur og omgjevnader har også gjort Tinn til en attraktiv lokasjon for ander filmar; Troll I og Troll II, Stargate og Narvik 1940 er delvis spelt inn i området.

Kristian Birkeland og Sam Eyde hadde i 1903 utvikla ein metode for å utvinne nitrogen av lufta som gjorde produksjon av kunstgjødsel mogleg. Norsk Hydro-Elektrisk Kvælstofaktieselskab etablerte seg på Notodden i 1905 der det både var rik tilgang på fossekraft og innlandshamn. Krafttilførselen til Notodden vart etter kvart for liten, og det blei lagt planar for ei utbygging av Rjukanfossen i Vestfjorddalen. Vestfjorddalen var ei avsidesliggande grend med nokre få gardar, og alt måtte byggast frå grunnen. Utbygginga gjekk føre seg frå 1907 til 1920. Den nye byen kom til å romme meir enn 8000 menneske.

Sam Eyde var sjølv interessert i arkitektur og i bustadspørsmålet. Gjennom studieåra og seinare som ingeniør i Tyskland hadde han studert den høge kvaliteten ved det tyske stålkonsernet Krupps arbeidarbyar. Idear blei også henta frå Kiruna i Nord-Sverige, med Marcus Wallenberg som det naturlege kontaktleddet. Både i Kiruna og på Rjukan tok verksemda eit totalansvar for utbygginga av lokalsamfunnet.

Rjukan representerte i si tid noko av det beste som blei tilbode både arbeidarar, funksjonærar og leiinga når det galdt bustandard. Årsaken til det gode tilbodet låg først og fremst i jakta på arbeidskraft til ei avansert verksemd som gav svært god avkastning.

Etter modell frå Notodden blei det i 1909 oppretta eit privat byplankontor med ansvar for å regulere, oppføre og seinare også drifte byen Hydro kom til å eige. Kontoret blei leia av byplansjefane Erling Gjesland, Hj. Waaden og Jens Poulsson. Sam Eyde knytte til seg dei dyktigaste av våre yngre arkitektar på den tida: Thorvald Astrup, Bernhard Keyser-Frølich, Joh. E. Nielsen, Helge E. Blix, Bjarne Blom, Harald Aars, Magnus Poulsson og Ove Bang. I ettertid kan det vere vanskeleg å slå fast kven som har teikna kvart einskilt hus. Alle ser ut til å ha teikna eller korrigert litt på dei fleste av dei.

I byggeperioden var forholda likevel kummerlege; butilhøva for anleggsarbeidarane var blant dei verst tenkelege. Utbygginga starta inst i dalen, nær dei første fabrikkanlegga.

Det utvikla seg snart eit markant klasseskilje på Rjukan. Arbeidarklassa bestod av rallarar, fabrikkarbeidarar og transportarbeidarar. Rundt denne hæren av arbeidsfolk voks det fram grupper av folk som laga mat, heldt reint, pleia de sjuke og så bortetter.

Middelklassa på Rjukan bestod av funksjonærar, teknikarar og ingeniørar, lærarar og tilsette i kommunen. Overklassen bestod av Hydro sine folk; overingeniørar, kjemikarar, økonomar, juristar og direktørar. Desse rullerte ofte innanfor Hydros samla stab, og flytte mellom dei geografiske lokalitetane.

For å dekke befolkningas mange behov blei det reist ei rekke fellesbygg: to kyrkjer, folkeskole, yrkesskole, sjukehus, posthus, apotek, forretningar, sparebank og restaurant. I Folkets hus (nå Rjukanhuset) blei det opna kino. Hydro dreiv også gardsbruk for å sikre fersk mjølk til sine tilsette.

Rjukan fekk raskt mange frivillige lag og organisasjonar; orkester, musikkorps, songkor og idrettslag. Arbeidarrørsla sette snart et sterkt preg på livet på Rjukan, med Rjukan Arbeiderblad som det sentrale talerøret. Det første Folkets hus ble åpnet i 1910, men revet og erstattet av «Nordens flotteste Folkets hus» i 1930.

Den tronge dalbotnen gav byen sin form med to parallelle gater som blei anlagt mot fjellsida i nord. Langs desse gatene og på flatene i dalbotnen blei område for område ferdigstilt frå vest mot aust. Den meir solrike dalsida mot nord blei avsett til bustader for leiinga, ingeniørar og funksjonærar. Etter kvart som byen voks, blei det anlagt eit nytt og større sentrum lenger aust, med eit torg flankert av sparebank og postkontor. Like inntil torget ligg «Private Moen», eit sentrumsområde som Hydro aldri kjøpte. Her kom hotell og fagforeiningane sitt samfunnshus.

Det blei prosjektert og bygd einebustader, tomannsbustader, firemannsbustader, rekkehus og hybelhus. Bydelane fekk namn som Tyskerbyen, Rødbyen og Flekkebyen. Mellom dei låg små parkar, bollplassar og friareal.

Til å begynne med forsøkte Hydro å fremje egne hjem-ideen, der dei tilsette skulle kjøpe bustad oppført av selskapet. Forslaget møtte stor motstand, spesielt frå dei mange syndikalistane som dominerte fagforeiningane. Forslaget ville binde arbeidarane til Rjukan, utan høve til å selje bustaden dersom tidene blei dårlegare. Løysinga blei at Hydro gjennomførte utbygginga for eiga rekning. Arbeidarar og funksjonærar blei leigebuarar som forhandla med selskapet om husleige og vedlikehald.

Grønnbyen på Notodden danna mønster for dei vertikaldelte tomannsbustadene i Rødbyen. Kvar bueining hadde cirka 70 m² bruksareal fordelt på to etasjar, med tre rom og kjøkken. I tillegg kom krypeloft og kjeller med wc, vaskerom og bu for ved og mat. Den største bustadblokka, Sing-Sing, fekk leilegheiter med ulik storleik. Det blei også bygd hybelhus for anleggsarbeidarane, seinare tatt i bruk for einslege og nytilflytte.

Tyskerbyen fekk namnet sitt etter dei mange tyske ingeniørane som budde der under montering av produksjonsutstyret. Sivilingeniørar, legar og andre frå administrasjonen blei tildelt hus i Fjellveien og Villaveien. Dette var eine- og tomannsbustader på opp mot 200 m² med fire–fem soverom, pikeværelse, kjøkken, anretning, spisestue, stue, kontor, hagestue, bad, separat wc, loft, kjeller og uthus – og etter kvart også garasje. Plasseringa i åssida sikra sol i ein lengre periode enn elles i dalen der dei mindre privilegerte fekk bu.

Den gedigne administrasjonsbygningen (Admini) var også bustad for administrerande direktør. Villaen ligg i ein staseleg park med tennisbane, uthus og tenarbustad, utforma for å ta imot viktige besøk og halde store selskap.

• Les meir om sosial bustadbygging i Noreg 1900–1940

Hydrogenfabrikken på Rjukan var under krigen den einaste staden der det blei framstilt tungtvatn, som kunne brukast til å produsere atombomber. Da tyskarane okkuperte Noreg, lukkast det å bringe mykje av dette ut av landet, men produksjonen heldt fram under tysk oppsyn. Tungtvassaksjonen tidleg i 1943 var ein av fleire framstøytar for å hindre tyskarane sine planar. Denne er rekna som ein av dei viktigaste sabotasjeaksjonane her i landet under krigen. Eitt år seinare blei det gjennomført ein ny aksjon da ferja DS Hydro blei senka på Tinnsjøen, med tap av mange sivile liv.

• Les meir om Noreg under andre verdskrigen og okkupasjonen av Noreg

Etter Tungtvassaksjonen i 1943 og bombinga i 1944 kom ei gradvis endring i Rjukans betydning som industristad. Frå 1963 kom ei omlegging av Hydros produksjonsmetodar, og det måtte etablerast annan industri i byen. I 1970 starta ei nedtrapping av ammoniakkproduksjonen og i 1991 stansa produksjonen av kunstgjødsel. Kraftproduksjonen på Vemork blei nedlagt i 1971, mens Såheim blei spesialisert for hydrogenproduksjon. I mellomtida ble det med statleg stønad etablert ein del andre verksemder basert på maskin-, plast- og gummiproduksjon.

Rjukan sjukehus blei nedlagt i 2015, og blir drive vidare som ei meir avgrensa avdeling av Sjukehuset Telemark med poliklinisk verksemd.

Avviklinga av Hydros verksemd har hatt store konsekvensar for byens befolkning. Ein del har fått arbeid i Hydro andre stader eller i den nyetablerte industrien. Turismen har hatt monaleg vekst, likevel har fråflyttinga vore omfattande.