einer

Einerbæra som vi kallar dei, er eigentleg ikkje bær i botanisk forstand, men ei kongle danna av tre samanvaksne skjel. Det ser vi tydeleg på bæra, med tre «striper» som kan likne ein kross. Desse krossliknande stripene har gitt opphav til ein del overtru gjennom tidene. Folk meinte at stripene var ein kross som Kristus hadde sett på.

Einerbæra brukar to år på å bli modne. Første året er dei grøne, året etter får dei modne bæra eit blått overtrekk av voks.

Trevirket har ei heilt spesiell duft, ei blanding av krydder og parfyme, som minner om kamfer. Det er dei eteriske oljene i eineren som sørger for dufta. Desse oljene gir samtidig trevirket eit svært godt vern mot ròtesoppar. Det gjer at treslaget kan bli svært gammalt.

Yteveden er lys, medan kjerneveden er gråbrun med litt raudskjær, finfibra og svært tettvaksen og jamn. Han har ei karakteristisk, sterk kamferlukt. Eigenvekta ved 15 prosent fukt er cirka 0,64 gram per kubikkcentimeter. Krympinga er middels. Veden tørkar langsamt og med berre ein liten tendens til sprekkar.

Einer gir ganske sterkt virke. Det er bøyeleg, men utan særleg spenst. Treet gir berre små dimensjonar, men haldbarheita er svært god, og den særeigne lukta gjer det resistent mot insekt. Treet er lett å tilarbeide.

Eineren kan bli svært gammal, i Nord-Finland er det funne eit eksemplar som var 1070 år gammalt og i Noreg blei det i 1979 hogd eit tre som var 1008 år. Treslaget kan kanskje bli opp mot 2000 år.

Einerbær blir bruka i mat og drikke, men kan i store mengder vere skadeleg for nyrene. Bæra har kraftig smak og bør brukast med ei viss varsemd.

Einerbær blir først og fremst brukt i viltsausar. Ein knuser tørka bær i ein mortar.

Einerbær er også veleigna til anna kjøtt og i posteiar og patear. I Sør-Tyskland blir einerbær brukt til å setje smak på sauerkraut, og kan også brukast i vår heimlege surkål.

Einerbær kan også brukast i søte sausar til is og dessertar. Treak var i gamle dagar ein populær form for godteri, laga av einebær, sukker og fløyte. Treak vart ofte laga på setrene, og kan framleis kjøpast, mellom anna i Hemsedal.

Einerkvister og einerbær er også svært godt eigna til røyking både av kjøtt og fisk.

Einerbær har i lang tid vorte brukt både som smakstilsetning til brennevin og til brygging av øl. Både i gin og sjenever er einerbær ei hovudsmakstilsetning, og begge drikkene har fått namn som er avleidde frå det latinske plantenamnet Juniperus.

Einer er eit svært motstandstyktig trevirke. Før impregneringsteknikken kom, var einer eit vanleg treslag til bruk som gjerdestolpar. I tillegg vart det bruka ein teknikk som går heilt attende til vikingetida: Den delen av gjerdestolpane som skulle slåast ned i jorda vart forsiktig forkola over eit bål. Kombinasjonen av eit forkola ytre lag og einerstolpanes naturlege impregnering gjorde stolpane svært motstandsdyktige mot ròte. Som teknisk gjerdeløysing har einer mellom anna vorte brukt i det som blir kalla spilagard eller pinnagard. I spilagarden blir einer montert vertikalt med så liten avstand at dyra ikkje kjem igjennom, og heller ikkje kan sette fast hovudet mellom spilene. Dessutan skal det vere ein så stor opning mot bakken slik at det er mogleg å slå graset rett under gjerdet.

For å få feste for spilene blir det montert tre vassrette troer mellom staurane, og så blir spilene fletta mellom troene. Tidlegare vart troene festa med vidjespenningar, ofte av einer, men bjørk og andre lauvtreslag vart også brukte.

På Vestlandet brukte ein tidlegare einerkvister som endeveggar på uthus. Ein slik kledning dekker godt mot snø og regn, men gir samtidig god gjennomlufting i bygget. Konstruksjonen er derfor godt eigna for lagring av høy og ved. Slike einerkledningar kan vare i 50—100 år.

Tidlegare var det vanleg med slakting før jul. Skinker og anna kjøtt skulle saltast ned i store trefat, og det var særdeles viktig med stor grad av reinslegheit. Da vart det koka einerlåg, også kalla breskelåg. Vatn vart koka saman med store mengder einerkvister. Deretter helte ein alt over i trefata med etterfølgande grundig skrubbing og skyljing. Dette hadde vore vanleg reinsemetode over ein svært lang tidsperiode for å desinfisere trefat. I nyare tid har det vorte stilt spørsmål ved om einerkvister med nåler eigentleg verkar desinfiserande. Eit forsøk på daverande Norges Landbrukshøgskole testa den desinfiserande verknaden på ein del bakteriar, men såg ingen effekt. Samtidig understreka forskarane at testane var svært avgrensa.

I gamle dagar var det også skikk å strø hakka einerbar på nyskura golv, spesielt i fjellbygdene og på setrane.

Avkok av einer var også vanleg til hårvask.

Treet er lett å tilarbeide. Basten har vore brukt til reip og matter.

Einerkvister med friske nåler kan brukast mot smågnagarar. Viss ein har problem med mus som kjem inn gjennom ei eller fleire småsprekker på hytte eller uthus, kan einerkvister være eit hjelpemiddel. Frå gammalt av vart kvistene brukte som tettemiddel, da mus har problem med å presse seg forbi dei spisse nålene.