fluger

Alle fluger har store fasettaugo og nesten alltid tre punktaugo i tillegg, som er organisert i ein trekant på toppen av hovudet. Langs augekanten har flugene normalt ei rekke med stive børster; plasseringa, forma og retninga dei peiker er viktig i systematikken. Fasettauga varierer i storleik, men kan hjå nokre artar (som augeflugene) møtast i panna. Hovudet er svært bevegeleg og tydeleg skilt frå brystet.

Munndelane til fluger dannar vanlegvis ein sugesnabel som opphavleg består av ei overleppe labrum, to par med kjever (maxillae og mandiblar, kor mandiblane manglar hos nesten alle nolevande fluger) og ei underleppe labium. Underleppa er svampforma og forstørra, og dekkjer normalt resten av munndelane utanom palpane som er para fingerforma utvekster av maxillane.

Larvestadiet skil seg frå mygglarver ved å ha hovudkapselen heilt eller delvis trekt inn i mellomkroppen, og ofte utan distinkt harde vev. Flugelarver har òg munndelar som er parallelle og som kan bevegast vertikalt, medan mygglarver har motståande kjever som bevegar seg horisontalt.

Dei lågareståande flugene (Orthorrhapha) er ofte store både på larvestadiet og som vaksne. Dei har palpar med to ledd og er dei einaste flugene som kan ha meir enn tre ledd i antenne sine (sjølv om mange lågareståande fluger likevel berre har tre). Mange av familiane her har dessutan føter med tre tråputar (pulvilli), mot normalt to hos høgareståande fluger.

Dei fleste artane her lever som rovdyr på andre insekt. Dette gjeld blant anna snappefluger, rovfluger og våpenfluger. Dei lågareståande flugene omfattar imidlertid òg pollinatorar som humlefluger, og mikropredatorar som klegg. Larvene til dei lågareståande flugene har hard hovudkapsel og lever som rovdyr eller parasittoidar.

Gruppa Empidoidea, som består av danseflugene og stylteflugene, blei tidlegare rekna blant dei lågareståande flugene, men det har vist seg at Empidoidea er nærare i slekt med dei høgareståande flugene. Dette kan ein blant anna sjå på at dei fleste både høgareståande fluger og Empidoidea har eit langt følehår, arista, på spissen eller på oversida av det tredje antennesegmentet, samt at palpane berre har eitt ledd og at det er fleire fellestrekk i konstruksjonen av vengene og kjønnsorgana.

Vaksne Empidoidea er rovdyr på andre insekt, og mange av artane særleg av dansefluger pollinerer òg blomar. Som dei lågareståande flugene har Empidoidea-larvene hard hovudkapsel og lever som rovdyr.

Dei høgareståande flugene (Cyclorrhapha) er små til middels store og omfattar langt dei fleste flugeartane. Det er i denne gruppa ein finn flugeartane med størst økonomisk og medisinsk betydning: Husfluger og spyfluger overfører sjukdommar ved kontakt med menneskemat, andre har larver som gjer skade i jord- og hagebruk (gulrotfluger, kålfluger og fritfluger) eller som snyltar på husdyr (bremser).

Av nyttige høgareståande fluger finst mellom anna blomsterfluger som har larver som lever av bladlus, og som er blant dei viktigaste gruppene av pollinatorar. Både blomsterfluger og dei parasittoidlevande snylteflugene blir brukt ein del i biologisk bekjemping av skadedyr. Bananfluger er forska svært mykje på som modellorganismar og har bidrege stort til forståinga vår av genetikk.

Larvene til dei høgareståande flugene manglar hovudkapsel heilt og kan leva på mange ulike måtar: Dei er planteetarar, vedborarar, parasittar, parasittoidar, rovdyr eller nedbrytarar, for eksempel gjødseletarar.

Innanfor dei høgareståande flugene har mange familiar (som saman dannar ei gruppe som blir kalla Schizophora) utvikla eit ptilinium, ein ballongforma utvekst fremst på hovudet som blir blåsen opp i det den vaksne fluga forlet puppeskalet. Ballongen blir fort tappa for luft og er ikkje synleg hos den vaksne fluga bortsett frå umiddelbart etter klekking, men alle flugene som har ptilinium lever resten av livet med eit stort hesteskoforma arr over følehorna.

Fluger med ptilinium blir ofte uformelt delt opp i delgruppene Calyptrata og Acalyptrata, men berre Calyptrata er ei monofyletisk gruppe. Flugene i gruppa Calyptrata har utvikla eit par store vengeskjel som koplar vengerota til mellomkroppen, framfor køllevengene.