magnesium

Den viktigaste bruken av magnesium er i form av magnesiumlegeringar. Dei blir nytta som konstruksjonsmetall til støyping av fly- og bildelar, vifter, rattstammar, dashbord, girkasser og så vidare. Dei blir òg brukte i motorsager, drillar, mobiltelefonar og i boksar til øl og mineralvatn.

Magnesium blir legert med aluminium, sink, mangan, actinoider og anna. Generelt bidreg aluminium til å auke magnesiumets strekkfastleik, sink gjer legeringane lettare å omarbeide og maskinere, medan mangan aukar korrosjonsmotstanden.

• Les meir om magnesiumlegeringar.

Magnesiumsamband, hovudsakleg magnesiumoksid, blir stort sett brukte til eldfaste material i omnar for produksjon av jern og stål, sement og glas.

Magnesium produserer eit skarpt kvitt lys når det brenn i luft, og dette vart tidlegare utnytta når ein skulle fotografere i dårleg lys. Fyrst vart det brukt magnesiumpulver som vart påtent i eit elles mørkt rom, og med open blendar på kamera. Seinare vart det laget små blitslamper med ein tynn magnesiumtråd som vart påtent elektrisk.

Magnesium blir framleis brukt i fyrverkeri og naudlys til havs.

Sambindingar med magnesiumkarbonat blir brukte i syrenøytraliserande middel, til dømes ved for stor produksjon av magesyre. Sambindinga blir nesten ikkje teken opp av kroppen, verken gjennom mageveggen eller gjennom tarmveggen, men utskiljast med avføringa. Ein kan difor bruke legemiddelet i forholdsvis store mengder i form av tablettar.

Vannholdig magnesiumsulfat blir brukt som avføringsmiddel. Magnesiumoksid har i motsetning til andre avføringsmiddel ingen ubehageleg smak, og eignar seg difor til barn. Dette vart første gong framstilt av mineralvatn frå kjeldene i Epsom utanfor London, og er difor også kalla epsomsalt eller epsomitt.

Magnesiumoksid (MgO) verkar både syrenøytraliserande og avførande.

Talkum er eit mineral som består av hydrert magnesiumsilikat. Ein nyttar talkum mellom anna i produksjon av tablettar og som pudder for eksempel på spedbarn og i friidrett.

• Les meir om talkum.

Magnesium blir òg brukt som reduksjonsmiddel ved framstilling av metall som titan, zirkonium, hafnium, beryllium, thorium og uran.

Ein annan viktig bruk er for katodisk vern av stålkonstruksjonar som skip, boreplattformer, olje- og gassleidningar og anna.

Metallet blir vidare brukt i elektriske batteri og for avsvovling og deoksidasjon av stål og andre metall og for framstilling av duktilt støypejern (seigjern).

Magnesium er blitt nytta i krigføring. Saman med aluminium og jern blir magnesium brukt i brannbomber. Når magnesium brenn, er det nesten umogleg å sløkkje brannen. Den einaste løysinga er å grave det ned i sand. Dersom oksygen ikkje er tilgjengeleg, kan magnesium reagere med nitrogen i lufta. Det kan òg reagere med vatn og danne magnesiumhydroksid og hydrogen som brenn.

• Les meir om brannbombe.

Mange mineral inneheld magnesium. Dei viktigaste er dolomitt og magnesitt. Oppvarming av magnesitt gjev magnesiumoksid som blir brukt i eldfaste material.

Dolomitt er enkelte stadar det dominerande mineralet i store fjellmassiv. Magnesitt har òg stor utbreiing, medan kalisaltleiar frå inndampande sjøar inneheld salt som kainitt og kieseritt. Magnesium inngår òg i silikat som til dømes olivin, enstatitt og talk.

Magnesium er ein viktig del i klorofyll. Magnesiumet i klorofyll absorberer blått og raudt lys, men ikkje grønt. Det grøne lyset blir dimed reflektert, og difor ser vi så mange plantar som grøne. Plantane tek magnesium frå jordsmonnet.

Det var den tyske kjemikaren Richard Willstätter som i 1906 viste at magnesium er essensielt for grøne plantar. Han gjorde det ved å vise at det er 1,7 prosent magnesium i oska etter brenning av reint klorofyll.

Magnesium er òg ein viktig regulator for fosfatomsetjinga hos plantar og dyr, og er av betydning for biosyntese av feittsyrer og for andre enzymatiske prosessar. Plantar treng store mengder magnesium, og dette får dei tilført via jorda.

Magnesium er eit livsviktig grunnstoff for nesten alle levande skapningar. Menneskekroppen inneheld om lag 19 gram, noko som gjer det til det fjerde vanlegaste metallet i organismen. Om lag halvparten finst i skjelettet, rundt ein tredjedel i musklane, og resten i andre celler.

Magnesium reduserer mellom anna risikoen for høgt blodtrykk. Teikn på at ein manglar magnesium i kroppen, er tap av matlyst, kvalme, brekningar og at ein kjenner seg slapp. Magnesium er med på å byggje opp skjelettet vårt. For at blodet alltid skal ha same mengda med magnesium, blir det lagra i skjelettet. Meir enn 100 enzym treng magnesium for å fungere. Desse er viktige for å byggje opp til dømes cellemembranar og kromosom, og det spelar ei viktig rolle i danninga av DNA og protein.

Menneske og dyr får i seg magnesium for eksempel gjennom å ete grøne plantar. Matvarer som inneheld mykje magnesium er mandlar, kasjunøtter, soyabønner, sjokolade og ølgjær som alle har meir enn 200 milligram magnesium per 100 gram vare. På denne måten får vi typisk i oss 250–350 milligram magnesium per dag. Menneskekroppen treng minst 200 milligram dagleg. Kroppen kan òg resirkulere det vi allereie har når det er naudsynt.

• Les meir om magnesium i kroppen.

Humphry Davy var den fyrste til å lage reint magnesium i 1808 ved elektrolyse av magnesiumoksid.

Den franske kjemikaren Antoine Bussy (1794–1882) var òg tidleg ute og framstilte reint magnesium i 1828 ved å redusere smelta magnesiumklorid med metallisk kalium.

Namnet magnesium vart henta frå distriktet Magnesia i Thessalia i Hellas, der magnesia tidleg vart funne.

Drivverdige førekomstar av magnesium finst i mange land, og er for Jorda samla sett berekna til 7,7 milliardar tonn. Svært store førekomstar finst i sjøvatn, som inneheld cirka 0,13 vektprosent magnesium. Sjøvatn vart tidlegare brukt av Norsk Hydro til utvinning av magnesium.

Ei oversikt over dei viktigaste magnesiumproduserande landa i verda er viste i tabellen nedanfor. Verdiane for magnesium er oppgitt i millionar tonn (Mt) og gjeld for 2023:

Magnesium reagerer med mange andre grunnstoff, til dømes nitrogen, ved oppvarming til Mg₃N₂.

Tre magnesiumsambindingar som har trivialnamn er epsomsalt (epsomitt), merskum og talkum.

Det er tre stabile isotopar av magnesium i jordskorpa:

• ²⁴Mg (79 prosent)
• ²⁵Mg (10 prosent)
• ²⁶Mg (11 prosent)