Os fastos

Os fillos escuros
do chan polvorento,
de rostro mourisco;
os fillos do vento,
os sempre envexosos
dos galegos feitos…
borraran os fastos
dos fortes galegos.

Os feitos borraran
dos fillos egrexios,
dos fillos dos celtas
de intrépidos peitos;
de envexa movidos
borraron os feitos,
mais non borraron os fastos
dos fortes galegos.

Varreran os límites
do pobo galego,
dos fillos de Luso
os lazos rompendo,
borraran os nomes
dos pátridos eidos…

Mais non borraron a fala,
mais non borraron o xenio,
mais non borraron o esprito
dos fortes galegos.

Eduardo Pondal: Poesías inéditas* (1935)

Versións:

Xocaloma: Os fastos; Soio un sono; 1979; Cara B, Corte 5



*[Real Academia Galega: Poesías inéditas de Eduardo Pondal; Queixumes dos pinos (2ª edición); A Coruña; 1935.]

María Soliña

Polos camiños de Cangas
a voz do vento xemía:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.
Nos areales de Cangas,
muros de noite se erguían:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.
As ondas do mar de Cangas
acedos ecos traguían:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.
As gueivotas sobre Cangas
soños de medo tecían:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.
Baixo os tellados de Cangas
anda un terror de auga fría:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.

Celso Emilio Ferreiro: Longa noite de pedra (1962)

Versións:

Xavier: María Soliña; Xis 6 Edigsa/Xistral (EP); 1968; Lado 2, Corte 2

Amancio Prada: María Soliña; Vida e morte; 1974; Cara A, Corte 3

Los Tamara: María Soliña; Miña Galicia verde; 1974; Cara A, Corte 4

Miro Casabella: María Soliña; Ti, Galiza; 1977; Cara A, Corte 4

Benedicto: María Soliña; Pola unión; 1977; Cara A, Corte 2

Los Tamara: María Soliña; O enxebre dos Tamara; 1979; LP2, Cara A, Corte 6

(Reedición da versión do disco Miña Galicia verde, do ano 1974.)

Xavier: María Soliña; 7 anos de canción galega (VVAA); 1979; Cara 1, Corte 5

(Reedición da versión do disco Xis 6 Edigsa/Xistral (EP), do ano 1968.)

Xocaloma: María Soliña; Nos; 1983; Cara B, Corte 4

Los Tamara: María Soliña; Los Tamara; 1987; Pista 4

(Reedición da versión do disco Miña Galicia verde, do ano 1974.)

Los Tamara: María Soliña; 14 éxitos d’oro; 1991; Pista 7

(Reedición da versión do disco Miña Galicia verde, do ano 1974.)

Carlos Núñez e Teresa Salgueiro: María Soliña; Os amores libres; 1999; Pista 4

Luar na Lubre: María Soliña; Camiños da fin da terra; 2007; Pista 3

Luar na Lubre: María Soliña; Ao vivo!; 2009; CD1, Pista 3

Rosa Cedrón e Cristina Pato: María Soliña; Soas Muller; 2010; Pista 2

María do Ceo: María Soliña; No bico un cantar; 2010; Pista 12

2naFronteira: María Soliña; Alma; 2013; Pista 8



*[Por razóns de espazo non foi posible etiquetar a Cristina Pato.]

Ibas gozando no meu tormento

Ibas gozando no meu tormento,
    ibas fuxindo,
    por medo a min;
levouche a faldra curioso o vento…
    Vállame os ceos,
    ¡ai, o que eu vin!

Déndesde aquela, sempre sofrindo,
    o doce sono
    non conocín;
se durmo, en soños estou decindo:
    —Vállame os ceos,
    ¡ai, o que eu vin!

Espera un pouco, doce enemiga,
    se non ques que esto
salla de min;
se a todos, crúa, non ques que diga:
    —Vállame os ceos,
    ¡ai, o que eu vin!

Eduardo Pondal: Queixumes dos pinos (1886)

Versións:
Xocaloma: Ibas gozando no meu tormento; Soio un sono; 1979; Cara B, Corte 3

Están as nubes chorando

ESCEA II

O boticario e, dispóis, máis boticarios

O BOTICARIO

    Esta rapaza non é unha tola, non. E seméllame que lle acomodo… Ela quer casar con home maduro e deitarse en sabáns de bo liño. ¡Ten talento! ¿E ti, Saturio, casaríaste con Lela? Casar… casar, casaría se as miñas irmáns desen consentimento… ¡Ela ten un celme no falar! ¡E qué corpo! ¡Qué corpo! Sería capaz de deixar ás miñas irmáns por seguila ao mesmo inferno.

    O boticario vai por unha guitarra e sénsase nunha silla, ao pé do mostrador. Ponse a templar o instrumento e a facer “posturas”.

O BOTICARIO

    Xa perdín os dedos; pero aquelas cousas que tocábamos en Sant-Iago non as esquezo, non. Lémbrome dunha vez… Eu coa guitarra e os meus compañeiros de pousada a cantar. ¡Qué serenatas demos!

    O boticario asubía unha cántiga de estudantes, acompañándose coa guitarra. Neste intre xurden detrás do mostrador, un a un, varios persoaxes idénticos a el. Trátase de revivir aquela serenata que o vello estudante relembra. O boticario multiplícase para formar un coro que rompe a cantar a vella cántiga.

CORO DE BOTICARIOS
            Están as nubes chorando
            por un amor que morréu
            están as rúas molladas
            de tanto como chovéu.

            Lela, Lela,
            Leliña por quen eu morro
            quero mirarme
            nas meniñas dos teus ollos.

            Non me deixes
            e ten compasión de min.
            Sen ti non podo,
            sen tí non podo vivir.

            Dame alento cas túas palabras,
            dame celme do teu corazón,
            dame lume cas túas miradas
            dame vida co teu doce amor.

            Lela, Lela,
            Leliña por quen eu morro
            quero mirarme
            nas meniñas dos teus ollos.

            Non me deixes
            e ten compasión de mín.
            Sen ti non podo,
            sen tí non podo vivir.

    Os boticarios desaparecerán agachándose detrás do mostrador, tal como apareceron.
    O boticario sai da escea coa guitarra darrastro.

Castelao: Os vellos non deben de namorarse. Lance primeiro. Escea II (1953)*

Versións:
Xocaloma: Lela; Nos; 1983; Cara B, Corte 5



Suso Vaamonde: Lela; Regodobargo; 1995; Pista 3



Carlos Núñez e Dulce Pontes: Lela; A irmandade das estrelas; 1996; Pista 9



Cristina Fernández: Leliña do meu querer; Raigames; 1998; Pista 13



Los Sabandeños e Dulce Pontes: Lela; 19 nombres de mujer; 1998; Pista 18



María do Ceo: Lela; Vellas lembranzas; 1998; Pista 7



Astarot: Lela; O sentir dunha terra; 2000; Pista 2



Quintafeira: Lela; …de seu; 2000; Pista 6

Carlos Núñez e Dulce Pontes: Lela; Todos os mundos; 2002; Pista 6

(Reedición da versión do disco A irmandade das estrelas, do ano 1996.)




Lorena Lores: Lela; Alecríns; 2003; Pista 7



Cristina Fernández: Lela; Lembranza; 2003; Pista 5



Emilio Rúa: Lela; Interior; 2010; Pista 7



Rosa Cedrón; Lela; Cantando a Galicia; 2013; Pista 7



Amesmalúa: Lela; La misma luna; 2013; Pista 5

*[Escrita durante os primeiros anos do seu exilio, en Nueva York, entre 1938-1939. Estreada en Bos Aires o 14 de Agosto de 1941, no Teatro Mayo, baixo a dirección e coa escenografía do propio Castelao. Estreada en Galicia o 25 de Xullo de 1961, na Praza da Quintana de Santiago de Compostela.]

**[Por problemas de espazo etiquetouse o título da obra como Os vellos non deben.]

A lingua tiveran

A lingua tiveran
por lingua d'escravos;
esqueceran os patrios acentos,
suidosos e brandos.

Dos propios acentos
tiveran vergonza;
de cautivos falaran palabras,
de servos e ilotas.

Deixaran os doces
acentos jocundos
por estrañas palabras de servos,
ignaros e escuros.

A nai, afrigida
da escura miseria,
os propios tomara
por gente estrangeira,
e espantada escuitara dos fillos
a plática serva.

Eduardo Pondal: Queixumes dos pinos (1886)

Versións:
Xocaloma: A lingua tiveran; Terra; 1978; Pista 9

Airiños, airiños aires

Airiños, airiños aires,
airiños d'a miña terra;
airiños, airiños aires,
airiños, leváime á ela.

Sin ela vivir non podo,
non podo vivir contenta;
que adonde queira que vaia,
cróbeme unha sombra espesa.
Cróbome unha espesa nube,
tal preñada de tormentas,
tal de soidás preñada,
que a miña vida envenena.
Levaime, levaime, airiños,
como unha folliña seca,
que seca tamén me puxo
a callentura que queima.
¡Ai!, si non me levás pronto,
airiños da miña terra;
si non me levás, airiños,
quisáis xa non me conesan,
que a frebe que de min come,
vaime consumindo lenta,
e no meu corazonciño
tamén traidora se ceiba.

Fun noutro tempo encarnada
como a color da sireixa,
son hoxe descolorida
como os cirios das igrexas,
cal si unha meiga chuchona
a miña sangre bebera.
Voume quedando muchiña
como unha rosa que inverna,
voume sin forzas quedando,
voume quedando morena,
cal unha mouriña moura
filla de moura ralea.

Levaime, levaime, airiños,
levaime adonde me esperan
unha nai que por min chora,
un pai que sin min n'alenta,
un hirmán por quen daría
a sangre das miñas venas,
e un amoriño a quen alma
e vida lle prometera.
Si pronto non me levades,
¡ai!, morrerei de tristeza,
soia nunha terra extraña,
donde extraña me alomean,
donde todo canto miro
todo me dice <<¡Extranxeira!>>

¡Ai, miña probe casiña!
¡Ai, miña vaca vermella!
Años, que balás nos montes,
pombas, que arrulás nas eirás,
mozos, que atruxás bailando,
redobres das castañetas,
xas-co-rras-chás das cunchiñas,
xurre-xurre das pandeiras,
tambor do tamborileiro,
gaitiña, gaita gallega,
xa non me alegras, dicindo:
<<¡Muiñeira!, ¡muiñeira!>>
¡Ai, quen fora paxariño
de leves alas lixeiras!,
¡Ai, con que prisa voara,
toliña de tan contenta,
para cantar a alborada
nos campos da miña terra!
Agora mesmo partira,
partira como unha frecha,
sin medo ás sombras da noite,
sin medo da noite negra;
e que chovera ou ventara,
e que ventara ou chovera,
voaría e voaría
hastra que alcansase a vela.
Pero non son paxariño
e irei morrendo de pena,
xa en lágrimas convertida,
xa en sospiriños desfeita.

Doces galleguiños aires,
quitadoiriños de penas,
encantadores das augas,
amantes das arboredas,
musica das verdes canas,
do millo das nosas veigas,
alegres compañeiriños,
run-run de tódalas festas,
levaime nas vosas alas
como unha follina seca.
Non permitás que aquí morra,
airiños da miña terra,
que ainda penso que de morta
hei de sospirar por ela.
Aínda penso, airiños aires,
que dimpois que morta sea,
e aló polo camposanto,
donde enterrada me teñan,
pasés na calada noite
runxindo antre a folla seca,
ou murmuxando medrosos
antre as brancas calaveras;
inda dimpois de mortiña,
airiños da miña terra,
heivos de berrar: <<¡Ariños,
airiños, levaime a ela!>>

Rosalía de Castro: Cantares Gallegos (1860)

Versións:
Los Tamara: Airiños, airiños aires; Na fermosa Galicia; 1970; Pista 1



Xocaloma: Airiños, airiños aires; Terra; 1978; Pista 10



Ana Kiro: Airiños, airiños aires; Toda unha vida; 1998; Cara B, Corte 9

Astarot: Airiños, airiños aires; Apuesta y gana; 1998; Pista 1



Astarot: Airiños, airiños aires; Xacobeo'99: Astarot & The Refrescos; 1999; Pista 5

(Reedición da versión do disco Apuesta y gana, do ano 1998)




Astarot: Airiños, airiños aires; Directo Castrelos 99; 1999; Pista 1



Rosa Cedrón, Paco Lodeiro e Sito Sedes: Airiños, airiños aires; Cantando a Galicia; 2013; Pista 5

Adiós ríos, adiós fontes

Adios, ríos; adios, fontes;
adios, regatos pequenos;
adios, vista dos meus ollos:
non sei cando nos veremos.
Miña terra, miña terra,
terra donde me eu criei,
hortiña que quero tanto,
figueiriñas que prantei,
prados, ríos, arboredas,
pinares que move o vento,
paxariños piadores,
casiña do meu contento,
muíño dos castañares,
noites craras de luar,
campaniñas trimbadoras,
da igrexiña do lugar,
amoriñas das silveiras
que eu lle daba ó meu amor,
camiñiños antre o millo,
¡adios, para sempre adios!
¡Adios groria! ¡Adios contento!
¡Deixo a casa onde nacín,
deixo a aldea que conozo
por un mundo que non vin!
Deixo amigos por estraños,
deixo a veiga polo mar,
deixo, en fin, canto ben quero
¡Quen pudera non deixar!
Mais son probe e, ¡mal pecado!,
a miña terra n'é miña,
que hastra lle dan de prestado
a beira por que camiña
ó que naceu desdichado.
Téñovos, pois, que deixar,
hortiña que tanto amei,
fogueiriña do meu lar,
arboriños que prantei,
fontiña do cabañar.
Adios, adios, que me vou,
herbiñas do camposanto,
donde meu pai se enterrou,
herbiñas que biquei tanto,
terriña que nos criou.
Adios Virxe da Asunción,
branca como un serafín;
lévovos no corazón:
Pedídelle a Dios por min,
miña Virxe da Asunción.
Xa se oien lonxe, moi lonxe,
as campanas do Pomar;
para min, ¡ai!, coitadiño,
nunca máis han de tocar.
Xa se oien lonxe, máis lonxe
Cada balada é un dolor;
voume soio, sin arrimo...
¡Miña terra, ¡adios!, ¡adios!
¡Adios tamén, queridiña!
¡Adios por sempre quizais!
Dígoche este adios chorando
desde a beiriña do mar.
Non me olvides, queridiña,
si morro de soidás
tantas légoas mar adentro
¡Miña casiña!,¡meu lar!

Rosalía de Castro: Cantares Gallegos (1863)

Versións:

Los Tamara: Adios ríos, adiós fontes; Na fermosa Galicia, 1970; Pista 3.



Amancio Prada: Adios ríos, adios fontes; Rosalía de Castro; 1975; Pista 7.



Xocaloma: Adiós Ríos, adiós fontes; Soio un sono; 1979; Cara B, Corte 4



Amancio Prada: Adiós ríos, adiós fontes; Canta a Galicia; 1986; Pista 6

(Reedición da versión do disco Rosalía de Castro, do ano 1975)




Luis Emilio Batallán: Adios Ríos; Ballet da nena; 1990; Pista 9.



Amancio Prada: Adiós ríos, adiós fontes; Trovadores, místicos y románticos; 1991; Pista 18

(Reedición da versión do disco Rosalía de Castro, do ano 1975)




Luis Emilio Batallán: Adios Ríos; Ballet da nena; 1994; Pista 9.

(Reedición en CD da versión do disco Ballet da nena, do ano 1990.)




Amancio Prada: Adios ríos, adios fontes; Rosas a Rosalía; 1997; Pista 12.



Amancio Prada: Adios ríos, adios fontes; Rosalía siempre; 2005; Pista 13.



Amancio Prada: Adiós ríos, adiós fontes; Concierto El cantar tiene sentido; Claustro de San Bieito de Valladolid; Xuño 2007


Amancio Prada: Adiós ríos, adiós fontes; Concierto de amor vivo; 2007; Pista 17

Antoloxía: Adiós ríos, adiós fontes; Vai por tí, vello. Música e poesía; 2007; Pista 7

Lucía Pérez: Adios ríos, adiós fontes; Volar por los tejados; 2008; Pista 11.

Aid: Adiós ríos, adiós fontes; Rapoemas; 2012; Pista 6



Amancio Prada: Adiós ríos, adiós fontes; Resonancias de Rosalía; 2014; Pista 18

(Reedición da versión do disco Concierto de amor vivo, do ano 2007.)