Hajduk pancerny

Krótki wpis, zanim zmęczenie po nocnej zmianie wygna mnie do łóżka… ale znalazłem ciekawostkę, którą muszę się podzielić. Do tej pory uzbrojenie ochronne u XVII-wiecznych oficerów piechoty kojarzyło mi się tylko z oddziałami ‘zachodnimi’. W przypadku wschodniej, a przede wszystkim polskiej piechoty: drabów czy hajduków, miałem raczej w głowie wizerunek jak z opisu wjazdu polskich posłów do Paryża w 1645 roku czyli strojnie acz bez zbroi czy pancerza. Dziś znalazłem jednak piękną notkę z roku 1655, spod obleganego przez wojska litewsko-polskie Mohylewa. W czasie jednego z nieudanych szturmów ranę odniósł dowódca chorągwi piechoty węgierskiej hetmana Janusza Radziwiłła, pan Samuel Jan Januszkiewicz. Oto co możemy o tym przeczytać:

[Postrzał]  który mu kość pogruchotał i żyły wyrwał, drugim pod samo serce (lubo tam bechter) i wszystko na nim, aż do samej skóry przebiwszy, dziury nie uczynił, suchy jednak raz ciężki zadał, który mu dech i siły odjął, uderzony.

Jak widać bechter uratował dzielnemu rotmistrzowi[1] życie, pytanie jednak na ile taki ‘wschodni’ pancerz był popularny wśród oficerów litewskiej (i nie tylko) piechoty? Zdecydowanie muszę pod tym kątem przekopać źródła, bo bardzo mnie to zaintrygowało. Jeżeli coś znajdę, nie omieszkam się podzielić tym na blogu.

---

[1] Jego rota w 1654 roku miała uratować hetmanowi życie pod Cercami; hajducy ocalili też pięć działek, a Januszkiewicz wyprowadził z pola bitwy wszystkie chorągwie węgierskie. 

Armia litewsko-polska pod Mohylewem 1654/1655 - bibliografia

I na koniec obiecana bibliografia do notek o Mohylewie:

Bobiatyński Konrad, Działania posiłkowego korpusu koronnego na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1654-1655 [w:] Studia i Materiały do historii wojskowości XLI, Białystok 2004

Bobiatyński Konrad, Od Smoleńska do Wilna, Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654-1655, Zabrze 2004

Nagielski Mirosław, Losy jednostek autoramentu cudzoziemskiego w drugiej połowie 1655 roku (lipiec – 

sierpień) [w:] Wojny północne w XVI-XVIII wieku, pod redakcją Bogusława Dybasia, Toruń 2007

Rachuba Andrzej, Wysiłek mobilizacyjny Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1654-1667 [w:] Studia i Materiały do historii wojskowości XLIII, Białystok 2007

Wimmer Jan, Materiały do zagadnienia liczebności i organizacji armii koronnej w latach 1648-1655 [w:] Studia i Materiały do Historii Wojskowości, tom V, Warszawa 1960 

Armia litewsko-polska pod Mohylewem 1654/1655 - kawaleria

Kontynuując wątek wojsk polsko-litewskich pod Mohylewem, rozpoczęty kilka dni temu:

http://kadrinazi.blogspot.com/2011/04/armia-litewsko-polska-pod-mohylewem.html

zajmiemy się teraz kawalerią. Problem jest tu jednak taki, że jako że przy opisach szturmów pojawiają się przede wszystkim oddziały piesze, więc i informacje o kawalerzystach są ograniczone.

Zapewne obecne były wszystkie oddziały koronne – rajtaria i jazda tatarska – z których rajtarzy brali nawet udział w szturmach, a także pod komendą Połubińskiego walczyli z odsieczą moskiewską. Kawaleria korpusu koronnego to następujące oddziały:

I. Rajtaria:

- Jakuba Weyhera (357 koni)

- Zygmunta Denhoffa (250 koni)

- Teodora Lesquanta (350 koni)

- Salomona Sackena (250 koni)

- regiment gwardii JKM Jana Kazimierza, nominalnie dowodzony przez Henryka Wallenrodta, acz w tej kampanii dowodził jego brat Marcin Wallenrodt (350 koni)

- Bogusława Leszczynskiego (100 koni)

II. Chorągwie lekkiej jazdy tatarskiej, ich dowódcy to:

- Mustafa Sudycz (120 koni)

- Halembek Morawski (120 koni)

- Adam Falkowski (120 koni)

- Jan Sielecki (120 koni)

- Adam Taraszewski (120 koni)

- Bohdan Murza (100 koni?) – udział jednostki w tej kampanii nie jest jednoznacznie potwierdzony

- Mikołaj Pohojski (100 koni?) – udział jednostki w tej kampanii nie jest jednoznacznie potwierdzony

- nadworni Tatarzy JKM pod Murzą Bohdanowiczem (150 koni)

Jednostki rajtarii poniosły duże straty w toku kampanii – regiment Weyhera został zredukowany do zaledwie 95 koni! Co gorsza, gdy odwołano je w lipcu 1655 roku z litewskiego terenu działań, tylko regiment Weyhera wykonał rozkaz królewski. Chorągwie Denhoffa i Leszczyńskiego zostały (zapewne w celu uzupełnienia strat) wcielone do regimentu gwardii – jednak zarówno oddział dowodzony przez Wallenrodta jak i te pod komendą Sackena i von Eulenburga (od 1 lipca 1655 roku objął komendę regimentu Lesquanta) przeszły na służbę elektora brandenburskiego i nie stawiły się na wyznaczonych im kwaterach w Prusach Królewskich.

Co do kawalerii litewskiej, możemy zidentyfikować kilka jednostek wzmiankowanych w źródłach. Całość wojska miała być podzielona na sześć pułków, więc kawalerii mogło być sporo, brak jednak dokładnych informacji. Nie wiem jak duży był udział wojsk powiatowych, co interesowało Vlada – mogę bowiem zidentyfikować tylko jedną taką chorągiew nowogródzką. Na pewno pod Mohylewem nie stanęły wojska z województw wileńskich, gdyż ich popis to dopiero sierpień 1655 roku. Oddziały upickie (chorągiew kozacka), wiłkomirskie (chorągiew husarii i dwie chorągwie kozackie) i żmudzkie (chorągiew kozacka – być może oddział ten jednak trafił pod Mohylew) rozkazy hetmańskie wysłały do Inflant pod komendę Mikołaja Korffa, tam też miało się stawić pospolite ruszenie brasławskie. Znaczne siły powiatowe z nowych zaciągów (520 koni husarii i 1320 koni kozackich – pełny wykaz jest w rękopisie w Bibliotece Czartoryskich, do którego, ze zrozumiałych dość względów, nie mam dostępu) miało się stawić wiosną 1655 roku pod Dyneburgiem pod komendę Samuela Komorowskiego.

Oddziały które możemy jednak zidentyfikować to:

- chorągiew hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego pod porucznikiem Kazimierzem Chwalibóg Żeromskim (200 koni) – brała udział w krwawo odpartym szturmie 16 lutego 1655 roku, gdzie jej porucznik został ranny, zginęło dwóch towarzyszy

- nowogródzka powiatowa chorągiew husarii pod Stefanem Frąckiewiczem (nie znam liczebności) – także brała udział w wyżej wspomnianym szturmie, gdzie zginął jej porucznik, chorągiew ta miała mieć duże straty w tym starciu

- kozacka chorągiew hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego pod porucznikiem Janem Aleksandrem Ihnatowiczem-Łubiańskim (200 koni) – także walczyły w szturmie 16 lutego

Kilka chorągwi kozackich wspomnianych jest w źródłach jako wchodzące w skład straży przedniej pod komendą ks. Bogusława Radziwiłła:

- Władysława Jerzego Chalickiego, starosty mozyrskiego (120 koni)

- Samuela Wysockiego (100 koni)

- Jana Sosnowskiego, kasztelana połockiego (100 koni)

- Jerzego Karola Hlebowicza pod Samuelem Kmicicem (120 koni) – chorągiew ta miała ponieść duże straty w czasie szturmu mającego miejsce 23 kwietnia

Z kolei kolejna chorągiew husarii – Jerzego Karola Hlebowicza pod porucznikiem – także miała ponieść duże straty w czasie walk 23 kwietnia.

Obecność takich oficerów jak Aleksander Hilary Połubiński, Zygmunt Adam Słuszko i Krzysztof Potocki (dowodzili pułkami kawalerii) mogłaby sugerować, ze obecne były ich chorągiew kozackie, nie wiem jednak na jakim etapie uzupełnień (tak samo jak chorągwie gdzie rotmistrzem był hetman wielki Janusz Radziwiłł) były te oddziały.  

Jak więc widać nie udało mi się zebrać zbyt dużo informacji – to raczej wierzchołek góry lodowej i zaczątek dokładniejszych badań. 

Armia litewsko-polska pod Mohylewem 1654/1655 - piechota i dragonia

Nawiązując do bardzo ciekawej notki na blogu Vlada Velikanova:

http://rusmilhist.blogspot.com/2011/04/extract-from-letter-of-lithuanian.html

chciałbym się przyjrzeć nieco kwestii liczebności sił litewskich i koronnych biorących udział w nieudanym oblężeniu (i krwawych szturmach) Mohylewa na przełomie 1654 i 1655 roku.  W oblężeniu wziąć miało udział gros armii litewskiej, wzmocnionej posiłkowym korpusem koronnym. Litwini, którzy ponieśli ciężkie straty w czasie kampanii letniej 1654 roku (Szkłów i Szepielewicze/Ciecierzyn), w sporej części składali się z oddziałów nowego zaciągu – najbardziej brakowało jakże potrzebniej w działaniach oblężniczych piechoty i dragonii, która trudno było odbudować. Stąd też i wsparcie ze strony wojsk koronnych, króla Jan Kazimierz przysłał min. regiment gwardii pieszej i dwie jednostki dragonii  (patrz poniżej). Spróbujmy się więc przyjrzeć, które jednostki możemy z całą pewnością zidentyfikować jako biorące udział w walkach.

Na pierwszy ogień weźmiemy piechotę i dragonię, kawalerii wszelakiej poświęcimy osobny wpis, tamże znajdzie się i nota bibliograficzna. Przy opisie jednostek podaję w nawiasie ich stan etatowy z początku kampanii – oczywiście nie należy się nim zbytnio sugerować, jako że rzadko który oddział przystąpił do kampanii w pełnym składzie, a straty w czasie walk były bardzo duże. Zwłaszcza oddziały litewskie, biorąc pod uwagę straty poniesione w lecie 1654 roku, mogły mieć problem z osiągnięciem stanów. Z litewskich regimentów piechoty cudzoziemskiej tylko oddział Niemirycza mógł walczyć pod Mohylewem – regiment hetmana wielkiego Janusza Radziwiłła wciąż nie został jeszcze odbudowany po Ciecierzynie  w takiej liczbie, by mógł się liczyć w walkach; utraconych w Smoleńsku regimentów Korffa i Tyzenhauza nie odbudowano. W okresie walk o Mohylew w służbie nie widzimy też jeszcze dużego (zakładano 1000 porcji) regimentu dragonii Macieja Gosiewskiego. Identyfikacja oddziałów na podstawie wzmianek o ich udziale w szturmach, nie oznacza to oczywiście, że wyczerpuje to listę walczących oddziałów. Póki co udało mi się jednak odnaleźć następujące:

I. Piechota

- koronny regiment gwardii pieszej JKM Jana II Kazimierza, dowodzony przez Fromholda von Ludinghausena Wolffa (1200 porcji w 9 kompaniach, z tego prawdopodobnie 2 kompanie pozostały w Koronie) –w toku kampanii miał stracić aż połowę stanu liczebnego (sic!), ulegając zmniejszeniu do 616 porcji

- koronny regiment ks. Bogusława Radziwiłła pod Janem Berkiem (1044 porcje)

- litewski regiment piechoty Jana Niemirycza pod Bogusławem Przypkowskim (1000 porcji)

- litewska chorągiew piechoty węgierskiej hetmana Janusza Radziwiłła pod kapitanem Samuelem Janem Juszkiewiczem (200 porcji) – kapitan został ciężko ranny podczas szturmu 23 kwietnia 1655 roku

- litewska chorągiew piechoty węgierskiej ks. Bogusława Radziwiłła pod Stanisławem Skarbkiem (100 porcji)

II. Dragonia

- litewski regiment dragonii hetmana wielkiego Janusza Radziwiłła pod Hermanem Ganzkopfem (600 porcji?) – Ganzkopf ranny w trakcie szturmu 23 kwietnia 1655 roku

- litewski regiment dragonii ks. Bogusława Radziwiłła pod Eberhardem Puttkamerem (600-700 porcji w 5 lub 6 kompaniach)

- koronny regiment dragonów gwardii JKM Jana II Kazimierza, dowodzony przez Fryderyka Molla (600 porcji, prawdopodobnie w 6 kompaniach)

- koronny regiment dragonii Ludwika Weyhera (541 porcji w 4 kompaniach) – Weyher nie uczestniczył w kampanii

- litewski regiment dragonii Jana Ernesta Korffa (750 porcji w co najmniej 4 kompaniach) – dowódca regimentu został ranny w trakcie szturmu 16 lutego 1655 roku

- litewska (prywatna) dragonia Kazimierza Leona Sapiehy – prawdopodobnie dwie kompanie (chorągwie), dowodzone przez Wilhelma Klata i Jana Krugera