Ośmnaście dział jednego dnia uliał

Stanisława Sarnickiego powiastka o haubicy… znaczy się Haubiczu. Zapisek z Księg hetmańskich[1] dotyczy Morawianina Szymona Hauwicza (Haubicza, Haugvica), który był ludwisarzem w służbie Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta.

Znaliśmy człeka jednego w Krakowie Simona Haubicza, człeka doświadczonego w tej nauce, a był człowiek staruchny. Ten nieboszczykowi Zygmuntowi Augustowi w Wilnie jednem razem, jednem zalianiem ośmnaście dział jednego dnia uliał (co jest rzecz na podziw wielga i kunszt nie lieda jaki). Co króliowie za wielką fortunę sobie poczytają. Także nieboszczyk [Zygmunt August] natenczas fest wielki uczynił i wesele. I tego rzemieślnika Simona był unobilitował i iurgieltem opatrzył. I radziłbym króliowi, aby ksiąg jego puszkarskich dostał, spodziewałbym się tam kunsztów niejakich w tej nauce niemało.

Rzeczonego pana Szymona znajdujemy też na kartach pracy Marka Plewczyńskiego W służbie polskiego króla. Jak okazuje się Morawianin był w latach 1542-1557 cejgwartem krakowskim, a w czasie wyprawy pozwolskiej w 1557 roku dowodził całością artylerii armii koronnej.

---

[1]              Przepięknie opracowanych i wydanych przez Marka Ferenca w 2015 roku.

Londyńskie prezenty dla chana

Święty Mikołaj przynosi prezenty grzecznym dzieciom, ale tylko tym które napisały do niego list z prośbą o prezenty. Zapewne znał taką tradycję chan krymski Sahib I Girej, który w 1532 roku, po śmierci swojego brata Saedata został władcą Chanatu. W grudniu 1539 roku wysłał oto do króla Zygmunta I Starego list w którym można znaleźć punkty paktu polsko-tatarskiego. Nie mogło tam oczywiście zabraknąć informacji o „upominkach”, które co roku strona polska miała składać Tatarom. Zobaczmy co też sobie chan zażyczył pod choinkę…

Bratu naszemu, wielkiemu królowi, i synowi waszemu, wielkiemu królowi, każdego czasu bracką przyjaźń  sprawiedliwie dzierżeć, a każdego roku wam, bratu swemu, mamy się upominać upominków: za 13 000 złotych sukna luńskiego[1]—z Korony Polskiej 200 postawów[2] sukna luńskiego bez trzech postawów[3], a z Wielkiego Księstwa Litewskiego także 200 postawów sukna luńskiego bez trzech postawów. A każdy postaw mamy przyjąć po 33 czerwonych złotych[4]. A przy tych suknach 2000 gotowymi złotymi czerwonemi macie dać, a to ma być summa wszytkiego piętnaście tysiąca złotych czerwonych. Macie przysyłać na rok na dzień Świętego Jurgia[5] wiosnego.

---

[1] Tj. londyńskiego.

[2] Nie wiem jednak, który z postawów przyjętego za jednostkę rozliczenia.

[3] Tj. 197 postawów.

[4] Czyli każdy z postawów miał mieć wartość 33 czerwonych złotych (florenów).

[5] Jeżeli dobrze kojarzę, chodzi tu o świętego Jerzego, którego dzień obchodzony jest 6 maja.

Z wesołym i wspaniałym sercem posiekali i pobili

Krótka wyprawa do początku wieku XVI – zgodnie z zapowiedzią, będziemy tam zaglądać coraz częściej. Jesienią 1509 roku król Zygmunt I Stary zorganizował wyprawę wojsk polskich na teren Mołdawii. Był to odwet za najazd hospodara Bohdana II Ślepego na ziemie Rusi Czerwonej. Zygmunt zebrał liczne oddziały zaciężne, na wyprawę zgromadzono także pospolite ruszenie. Jako że król zachorował w czasie przygotowań do najazdu, dowództwo wojsk polskich objął hetman Mikołaj Kamieniecki. Oddziałami zaciężnymi dowodzili pod jego komendą Jan Tworowski (chorągwie polskie) i czeski najemnik Bohu Czyrnin [Cerny] (chorągwie cudzoziemskie: czeskie i niemieckie). Przez dwadzieścia dni oddziały Tworowskiego plądrowały Mołdawię, krwawo mszcząc najazd na Ruś. Tak oto kronikarz opisał polską wyprawę:

A tak Mikołaj Kamieniecki z wesołym i wspaniałym sercem przyjąwszy on sławny urząd przeprawił się przez Dniestr, Wołoską ziemię wzajemnym sposobem wet za wet ogniem i mieczem burząc.

Byli też pod sprawą Cernego Czecha cudzoziemcy żołnierze Czechowie i Niemcy, którzy wiele sioł, folwarków i miasteczek spalili i w popiół obrócili, jako Czarnowcew, Dorohim, Botussany, Szczepanowce, Chocim, etc., a zburzywszy wszerz i wzdłuż, tych miast przyległe wołości, pod Suczawę stołeczny zamek przystąpli, ale iż próżno szturmowali, też nieprzyjaciela do stoczenia walnej bitwy wywabić nie mogli, bo wojewoda [Bohdan II Ślepy] w lesiech się krył, przeto Kamieniecki hetman nie mając co więcej plundrować (bo całe dwadzieścia dni rozpuściwszy zagony Wołochy bez odporu burzyli) wojsko Polskie w całe ku Dniestrowi odwiódł, w ciągnieniu i wyciąganiu mężów, niewiasty, starych i dzieci, także bydło, które się przygodzić nie mogło i którego wielkich trzód trudno zagnać było, posiekli i pobili.

Pogrzebowy porządek chorągwi

Bardzo interesujący wyjątek z Obrządku pogrzebu króla Zygmunta I w r. 1548. pióra niejakiego Macieja Frankoniusza, a opisujący chorągwie województw koronnych, Księstwa Litewskiego oraz lenników królewskich. Urzędnicy danej ziemi stanęli zbrojno, na koniach okrytych czarnym suknem, jadąc w następującej kolejności:

Chorągiew nadworna. Na tej biały orzeł z rozpostartemi skrzydłami, a przez nie złota linia, tudzież zbrojny mąż z gołym mieczem na białym koniu (Pogoń).

Rawska. Orzeł czarny w czerwonem polu, na piersiach lit. R.

Płocka. Orzeł takiż, w takiemże polu, z literą P. na piersiach.

Bełzka. Gryf biały z koroną na głowie, w czerwonem polu.

Lubelska. Biały jeleń z koroną na szyi, w polu czerwonem.

Podolska. Słońce promieniste w białem polu.

Lwowska (Województwa ruskiego). Żółty lew wsparty na skale, na głowie korona, w polu niebieskiem.

Wieluńska. Biały baranek z chorągiewką, przed nim kielich, w czerwonem polu.

Sandecka. Tarcza przedzielona, na prawej stronie trzy pasy złote i trzy czerwone, na lewej dziewięć gwiazd w trzy rzędy w polu niebieskiem.

Przemyślska. Żółty orzeł dwugłowy w koronie, w niebieskiem polu.

Krakowska. Orzeł biały w czerwonem polu, z linią złotą przez skrzydła.

Chełmska. Biały niedźwiedź pomiędzy trzema drzewami, w polu zielonem.

Halicka. Kawka czarna w koronie, w polu białem.

Dobrzyńska. Głowa starca z brodą i rogami, na szyi korona a druga na głowie, w czerwonem polu.

Xięztwa litewskiego. Trzy żółte słupy w czerwonem polu.

Pruska stara. Żołty krzyż, na nim tarcza, a na tej czarny orzeł.

Xięztwa mazowieckiego. Biały orzeł w czerwonem polu.

Łęczycka. Pół lwa czerwonego w białem polu, i pół orła białego w polu czerwonem. Obie głowy pod jedną koroną.

Szawelska. Dwuramienny biały krzyż na niebieskiej chorągwi, na zielonej górze.

Sieradzka. Pół białego lwa w czerwonem polu, i pół czarnego orła w polu białem.

Liwska. Pół niedźwiedzia czarnego i pół czerwonego orła w żółtym polu, obie głowy w jednej koronie.

Poznańska. Biały orzeł w czerwonem polu.

Pruska. Orzeł biały w czerwonem polu, za prawem skrzydłem wyciągniona ręka, trzymając miecz goły.

Xięztwa stolpeńskiego [chodzi o Księstwo Pomorskie]. Chorągiew lenna. Gryf czerwony w polu białem.

Xięztwa wołoskiego. Chorągiew lenna. Głowa żubra, przez nozdrze przewleczony pierścień żelazny, między rogami gwiazda i pół xiężyca.

Pruska lenna. Czarny orzeł na polu białem, z literą S. na piersiach i koroną na szyi.

Xięztwa zatorskiego [od 1513 część Korony, wraz z księstwem oświęcimskim oficjalnie inkorporowane jako powiat śląski do województwa krakowskiego w roku 1564]. Orzeł biały w polu niebieskiem, na piersiach litera Z.

Xięztwa oświęcimskiego. Czarny orzeł z literą O. na piersiach.

Chorągiew krajowa Xięztwa litewskiego. Jeździec w zbroi, pod nim tarcza austriacka, i anioł w czerwonem polu z mieczem. Prócz tego niedźwiedź  czarny w polu zielonem.

Na ostatku:

Chorągiew krajowa Korony polskiej, z herbami wszystkich Xięztw i Województw.